Κειμενική και γνωσιακή ανάλυση της προπαγάνδας: μεταφορές στον λόγο της ελληνικής οικονομικής κρίσης (2010-2015)

Abstract

Starting point of this doctoral dissertation has been the tendency towards the use of an exceptionally large number of linguistic items capable of evoking the emotion of fear in public discourse during the Greek debt crisis (2010-2015). According to the dissertation’s main research hypothesis, metaphors, as linguistic structures that can inherently connect entirely different domains of knowledge, constitute the means by which the public discourse of this period became saturated with concepts bearing such characteristics as death, threat, pain, bodily harm, invasion etc. The main aim of the dissertation is the identification, analysis and evaluation of these elements. The theoretical background of the present research is based on three pillars. First, emotion is regarded as a brain mechanism with a specific function and purpose according to findings in cognitive science, as well as several evolutionary theories. Second, the use of emotion, as well as of various metaphorical structures, for reorienting fundamental cognitive functions, can be analysed with methods of field of Critical Discourse Analysis, specifically the approaches followed in Charteris-Black (2004) and Hart (2010). Finally, metaphor as a research object within authentic linguistic data can be approached with methods of corpus linguistics, and particularly specialized approaches such as that of Steen (2007). For the purposes of the research, a corpus has been compiled, consisting of written texts drawn from five widely circulated journalistic sources. The dissertation focuses on the text genre of opinion articles, which contains 1,827,000 words, out of a more general corpus comprising 7,400,000 words. The main term under investigation is the lemma λαός (‘people’). In cases where it functions as a Target-Domain of conceptual metaphors, a detailed recording and categorization of the corresponding Source-Domains has been made, grouped into 13 thematic categories. The metaphorical material has been analysed in terms of frequency, originality, resonance and source of origin. The research concerns five distinct time periods associated with key events of the economic crisis, followed by a comparison of the related values.The findings of the research are both quantitative and qualitative and concern the increased presence of marked metaphors. Specifically, 843 marked metaphorical mappings have been identified; these are unevenly distributed across thematic categories, time periods and sources. Apart from the frequency of each marked metaphor, the quantitative analysis highlights useful insights on how the originality of a metaphorical mapping is determined, as well as on its resonance, that is its rhetorical and influential power. The findings of the research demonstrate the influence that external politico-economic events can exert on the shaping of the qualitative features of public discourse in times of crisis. They allow for the formulation of hypotheses regarding the causes behind the prevalence of these features and at the same time create fertile ground for extending the research into the study of the effects that metaphorical structures may produce when used strategically.

Αφετηρία της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η παρατήρηση της τάσης χρήσης εξαιρετικά αυξημένου αριθμού γλωσσικών ερεθισμάτων ικανών να διεγείρουν το συναίσθημα του φόβου στον δημόσιο λόγο την περίοδο της ελληνικής κρίσης χρέους (2010-2015). Σύμφωνα με τη βασική ερευνητική υπόθεση της διατριβής, οι μεταφορές, ως γλωσσικές δομές που μπορούν εκ φύσεως να συνδέουν εντελώς διαφορετικούς τομείς του επιστητού, αποτελούν το μέσο με το οποίο ο δημόσιος λόγος της εποχής κατακλύστηκε από έννοιες με τέτοια χαρακτηριστικά, όπως ο θάνατος, η απειλή, ο πόνος, η σωματική βλάβη, η εισβολή κ.ά. Βασικός στόχος της διατριβής είναι ο εντοπισμός, η ανάλυση και η αξιολόγηση αυτών των στοιχείων. Το θεωρητικό υπόβαθρο της παρούσας έρευνας βασίζεται σε τρεις πυλώνες. Πρώτον, το συναίσθημα ως μηχανισμός του εγκεφάλου με συγκεκριμένη λειτουργία και στόχευση προκύπτει από πορίσματα της γνωσιακής επιστήμης, αλλά και διαφόρων επιμέρους θεωριών εξελικτικής φύσεως. Δεύτερον, η εκμετάλλευση του συγκεκριμένου μηχανισμού καθώς και των μεταφορικών δομών με σκοπό τον αναπροσανατολισμό των βασικών γνωσιακών λειτουργιών εντάσσεται στον ευρύτερο κλάδο της Κριτικής Ανάλυσης Λόγου και εν προκειμένω των προσεγγίσεων του Charteris-Black (2004) και του Hart (2010). Τέλος, η μεταφορά ως αντικείμενο έρευνας επί αυθεντικού γλωσσικού υλικού προσεγγίζεται από τον κλάδο της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων, και ιδίως από εξειδικευμένες προσεγγίσεις όπως αυτή του Steen (2007). Για τις ανάγκες της έρευνας συστάθηκε σώμα κειμένων αποτελούμενο από κείμενα γραπτού λόγου, προερχόμενα από πέντε πηγές ευρείας κυκλοφορίας. Στην τελική έρευνα υπήρξε εστίαση στο κειμενικό είδος του άρθρου γνώμης, που περιλαμβάνει 1.827.000 λέξεις, ενώ το συνολικό σώμα κειμένων περιλαμβάνει 7.400.000 λέξεις. Ο βασικός όρος αναφοράς που μελετήθηκε είναι το λήμμα λαός. Στις περιπτώσεις που λειτούργησε ως τομέας-στόχος εννοιακών μεταφορών, πραγματοποιήθηκε αναλυτική καταγραφή και κατηγοριοποίηση των αντίστοιχων Τομέων-Πηγών σε 13 επιμέρους θεματικές κατηγορίες. Το μεταφορικό υλικό αναλύθηκε ως προς τις παραμέτρους της συχνότητας, της πρωτοτυπίας, της απήχησης και της πηγής προέλευσης. Η έρευνα αφορά πέντε διαφορετικές χρονικές περιόδους με αφορμή κομβικά γεγονότα της οικονομικής κρίσης, ενώ ακολούθησε σύγκριση των εν λόγω τιμών.Τα αποτελέσματα της έρευνας είναι τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά και αφορούν την αυξημένη παρουσία χαρακτηρισμένων μεταφορών. Συγκεκριμένα, εντοπίστηκαν 843 χαρακτηρισμένες μεταφορικές αντιστοιχίσεις, κατανεμημένες ανισομερώς ανά θεματική, χρονική περίοδο και πηγή προέλευσης. Πέρα από τη συχνότητα κάθε χαρακτηρισμένης μεταφοράς, η ποσοτική ανάλυση αναδεικνύει χρήσιμα πορίσματα σχετικά με το πώς προσδιορίζεται η πρωτοτυπία μιας μεταφορικής αντιστοίχισης, καθώς και με το πόσο μεγάλη μπορεί να είναι η απήχησή της, δηλαδή η ρητορική και επιδραστική ισχύς της. Τα ευρήματα της έρευνας καταδεικνύουν την επιρροή που μπορεί να έχουν εξωτερικά πολιτικο-οικονομικά γεγονότα στη διαμόρφωση των ποιοτικών χαρακτηριστικών του δημοσίου λόγου σε περιόδους κρίσης, επιτρέπουν τη διατύπωση υποθέσεων για τα αίτια επικράτησης αυτών των χαρακτηριστικών, ενώ παράλληλα δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για την προέκταση της έρευνας στο πεδίο της μελέτης των επιδράσεων που μπορεί να επιφέρουν οι μεταφορικές δομές, όταν χρησιμοποιούνται στρατηγικά.