Διερεύνηση της υποκειμενικής ευημερίας και των κοινωνικών σχέσεων μαθητών με και χωρίς αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες: ένα πρόγραμμα παρέμβασης κατά τη διάρκεια του σχολικού διαλείμματος

Abstract

The study of children’s social relationships has attracted increased scientific attention over the last decades, particularly within the field of social and educational sciences, as it is widely acknowledged that friendships and peer acceptance play a decisive role in the development of personality, self-concept, and students’ psychosocial balance. Interaction with peers creates a framework for learning social skills, resolving conflicts, fostering cooperation, and establishing stable bonds (McElwain & Volling, 2005· Beazidou & Botsoglou, 2016). However, research evidence indicates that students with disabilities and/or special educational needs (SEN) often lag behind in terms of social acceptance, have fewer friendships, and are more likely to experience social isolation or rejection (Avramidis, 2010· Krull et al., 2014· Goldan et al., 2022). These inequalities lead to lower satisfaction with the school environment and adversely affect subjective well-being, which is directly associated with the quality of social relationships (Moreira et al., 2021· Corominaset al., 2020). The concept of children’s subjective well-being relates to their psychological state, their overall life satisfaction, the quality of friendships, and their sense of acceptance within the school and social environment (Oberle et al., 2011· Newland et al., 2019). Despite its significance, the literature reveals a research gap concerning low-cost, easily implemented interventions that can be integrated into school settings to foster social inclusion. This gap is particularly evident in the context of recess, which constitutes a primary space for peer interaction and relationship building (Blatchford & Baines, 2006· Clarke, 2018). In this context, the present dissertation focuses on the investigation of the social relationships and subjective well-being of primary school students with and without disabilities and/or SEN, both before and after the implementation of the “Buddy Bench” intervention during school recess. This specific intervention has been internationally adopted as a simple, and familiar mechanism for enhancing social interactions in schools (Clarke, 2018· Griffin et al., 2017).The action research was conducted in a primary school in Thessaloniki and involved three stages: (a) clarification of the problem and initial data collection, (b) design and implementation of the intervention, and (c) evaluation of its effectiveness. The study sample consisted of 37 second-grade students, including six with disabilities and/or SEN and 31 with typical development. Data collection involved questionnaires, systematic observations, and sociometric measures, which assessed peer acceptance, the existence and quality of friendships, participation in social play, and students’ subjective well-being in relation to their friendships and the school environment. The intervention comprised eight successive activities, combining classroom-based and outdoor actions, centered on the “Buddy Bench”. Students were introduced to its function through storytelling, role-play, and art-based activities. In parallel, they were taught simple group games in the schoolyard to facilitate social participation. Special attention was given to accessibility, including adaptations for students with visual impairments and the active participation of a student with blindness, who used Braille writing in shared activities with peers. The results indicated that, prior to the intervention, students with disabilities and/or SEN exhibited significantly lower social acceptance, limited friendships, and reduced participation in social play. Following the implementation of the Buddy Bench during recess, significant improvements were recorded: the number of reciprocal friendships increased, participation in social games was enhanced, and students’ self-reported subjective well-being improved. Importantly, these positive changes were not limited to students with disabilities and/or SEN but extended to the entire class, reinforcing a climate of collaboration and inclusion. In conclusion, the present research highlights the importance of developing simple, feasible, and non-stigmatizing interventions that can be implemented within the school setting. The “Buddy Bench” functioned as a means of promoting social interaction and inclusion, reducing isolation, and enhancing students’ well-being. The contribution of this study lies in both the theoretical substantiation of the role of social relationships in children’s well-being and the practical dimension of an innovative intervention that can serve as a model for both the Greek and international educational context.

Η μελέτη των κοινωνικών σχέσεων των παιδιών έχει αποτελέσει αντικείμενο αυξημένου επιστημονικού ενδιαφέροντος τις τελευταίες δεκαετίες, ιδίως στο πλαίσιο των κοινωνικών και εκπαιδευτικών επιστημών, καθώς αναγνωρίζεται ότι οι φιλικές σχέσεις και η αποδοχή από την ομάδα των συνομηλίκων διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, της αυτοαντίληψης και της ψυχοκοινωνικής ισορροπίας των μαθητών 1. Η αλληλεπίδραση με συνομηλίκους δημιουργεί πλαίσιο μάθησης κοινωνικών δεξιοτήτων, επίλυσης συγκρούσεων, συνεργασίας και δημιουργίας σταθερών δεσμών (McElwain & Volling, 2005· Beazidou & Botsoglou, 2016). Ωστόσο, ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι οι μαθητές με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες (ΕΕΑ) συχνά υστερούν ως προς την κοινωνική αποδοχή, έχουν μικρότερο αριθμό φίλων και είναι πιο πιθανό να βιώσουν κοινωνική απομόνωση ή απόρριψη (Avramidis, 2010· Krull et al., 2014· Goldan et al., 2022). Οι ανισότητες αυτές οδηγούν σε χαμηλότερη ικανοποίηση από το σχολικό περιβάλλον και επηρεάζουν δυσμενώς την υποκειμενική ευημερία, η οποία συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των κοινωνικών σχέσεων (Moreira et al., 2021· Corominas et al., 2020). H έννοια της υποκειμενικής ευημερίας των παιδιών σχετίζεται με την ψυχολογική τους κατάσταση, την αίσθηση ικανοποίησης από τη ζωή, την ποιότητα των φιλιών και την αποδοχή από το σχολικό και κοινωνικό τους περιβάλλον (Oberle, et al., 2011· Newland et al., 2019). Παρά τη σημασία του ζητήματος, η βιβλιογραφία αναδεικνύει ερευνητικό κενό αναφορικά με παρεμβάσεις χαμηλού κόστους και εύκολης εφαρμογής που μπορούν να υλοποιηθούν στο πλαίσιο του σχολείου για την ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του διαλείμματος, το οποίο αποτελεί βασικό χώρο αλληλεπίδρασης των μαθητών (Blatchford & Baines, 2006· Clarke, 2018). Σε αυτό το πλαίσιο, η παρούσα διατριβή εστιάζει στη διερεύνηση των κοινωνικών σχέσεων και της υποκειμενικής ευημερίας μαθητών δημοτικού με και χωρίς αναπηρία ή/και ΕΕΑ, πριν και μετά την εφαρμογή της παρέμβασης «Παγκάκι Φιλίας» (Buddy Bench). Η συγκεκριμένη παρέμβαση έχει υιοθετηθεί διεθνώς ως ένας απλός και οικείος μηχανισμός ενίσχυσης των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων στο σχολείο (Clarke, 2018· Griffin et al., 2017).Η έρευνα δράσης πραγματοποιήθηκε σε δημοτικό σχολείο της Θεσσαλονίκης και περιλάμβανε τρία στάδια: (α) αποσαφήνιση του προβλήματος και αρχική συλλογή δεδομένων, (β) σχεδιασμό και εφαρμογή της παρέμβασης και (γ) αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας. Συμμετείχαν 37 μαθητές της Β΄ τάξης, εκ των οποίων 6 με αναπηρία ή/και ΕΕΑ και 31 τυπικής ανάπτυξης. Η συλλογή δεδομένων έγινε με ερωτηματολόγια, παρατηρήσεις και κοινωνιομετρικές μετρήσεις, οι οποίες αξιολόγησαν την αποδοχή από τους συνομηλίκους, την ύπαρξη και ποιότητα φιλιών, τη συμμετοχή σε κοινωνικό παιχνίδι και την υποκειμενική ευημερία των μαθητών σε σχέση με τις φιλίες και το σχολικό περιβάλλον. Η παρέμβαση περιλάμβανε οκτώ διαδοχικές δράσεις, συνδυάζοντας δραστηριότητες εντός και εκτός τάξης, με επίκεντρο το «Παγκάκι Φιλίας». Οι μαθητές ενημερώθηκαν για τη λειτουργία του μέσω αφήγησης, θεατρικού παιχνιδιού και εικαστικών δραστηριοτήτων. Παράλληλα, διδάχθηκαν απλά ομαδικά παιχνίδια στον προαύλιο χώρο, ώστε να διευκολυνθεί η κοινωνική συμμετοχή. Ειδική μέριμνα δόθηκε στην προσβασιμότητα, με προσαρμογές για μαθητές με προβλήματα όρασης και ενεργή συμμετοχή μαθητή με τύφλωση, ο οποίος αξιοποίησε τη γραφή Braille σε κοινές δραστηριότητες με τους συμμαθητές του. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, πριν την παρέμβαση, οι μαθητές με αναπηρία ή/και ΕΕΑ είχαν σημαντικά χαμηλότερη κοινωνική αποδοχή, περιορισμένες φιλίες και μειωμένη συμμετοχή στο κοινωνικό παιχνίδι. Μετά την εφαρμογή του «Παγκάκι Φιλίας» καταγράφηκε σημαντική βελτίωση: αυξήθηκε ο αριθμός των αμοιβαίων φιλιών, ενισχύθηκε η συμμετοχή σε κοινωνικά παιχνίδια και βελτιώθηκε η αυτοαναφερόμενη υποκειμενική ευημερία των μαθητών. Αξιοσημείωτο είναι ότι η θετική αυτή αλλαγή δεν περιορίστηκε στους μαθητές με αναπηρία ή/και ΕΕΑ, αλλά επεκτάθηκε σε όλη την τάξη, ενισχύοντας το κλίμα συνεργασίας και ένταξης. Συμπερασματικά, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει τη σημασία της ανάπτυξης απλών, εφαρμόσιμων και χωρίς στιγματισμό παρεμβάσεων που μπορούν να υλοποιηθούν στο πλαίσιο του σχολείου. Το «Παγκάκι Φιλίας» λειτούργησε ως μέσο προώθησης της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της ένταξης, μειώνοντας την απομόνωση και ενισχύοντας την ευημερία των μαθητών. Η συμβολή της μελέτης έγκειται τόσο στη θεωρητική τεκμηρίωση του ρόλου των κοινωνικών σχέσεων στην παιδική ευημερία, όσο και στην πρακτική διάσταση μιας καινοτόμου παρέμβασης που μπορεί να αποτελέσει πρότυπο για την ελληνική και διεθνή εκπαιδευτική πραγματικότητα.