Socio-educational insights into Geoethics within UNESCO Global Geoparks: development and implementation of the Geoethical awareness scale

Abstract

This doctoral dissertation advances geoethics as both a conceptual and practical framework for fostering responsible human–Earth relationships in the Anthropocene, positioning UNESCO Global Geoparks (UGGps) as living laboratories for sustainability, education, and community engagement. The study pursues three overarching aims: (a) to elucidate the interconnections among geoethics, geoeducation, and sense of place; (b) to develop and validate a robust instrument for assessing geoethical awareness within and beyond UGGps; and (c) to examine how place-based learning and governance contexts influence residents’ geoethical orientations. Methodologically, the research integrates a quasi-experimental field study with large-scale survey analytics. A pre–post design implemented during the 4th Summer School of Environmental Education on Geotopes and Sustainability at the Sitia UGGp (N = 33) assessed changes in participants’ sense of place and geoethical awareness. Results revealed statistically significant gains in place attachment, place meaning, and geoethical thinking, indicating that experiential, site-specific learning strengthens both emotional bonds and ethical orientations toward geoenvironmental stewardship. Complementarily, an online survey conducted across all nine Hellenic UGGps (N = 798) supported the development and validation of the 32-item Geoethical Awareness Scale (GAS), structured around sixteen thematic axes. Exploratory and confirmatory factor analyses yielded six latent dimensions—(1) geological heritage conservation and sustainable georesource use, (2) community engagement and collaborative governance, (3) sustainability through geoenvironmental education, (4) environmental challenges and risk adaptation, (5) sustainable geotourism, and (6) climate awareness and ecosystem resilience—explaining 60.12 % of the total variance, with reliability coefficients ranging from acceptable to excellent. Structural equation modeling further confirmed construct validity and overall model fit. Overall, geoethical awareness was high, though regional variation reflected differences in UGGp management, visibility, and socio-ecological context. Sitia UGGp exhibited comparatively higher mean scores, while other Hellenic UGGps demonstrated potential for targeted improvement. Cluster analysis identified four respondent profiles—highly engaged stewards, supportive but selective advocates, moderately indifferent participants, and disengaged or critical respondents—differentiated by age, residence, education level, and prior geopark visitation. Correlational analyses underscored the significance of geoeducation, organizational participation, and direct site experience in fostering pro-geoconservation attitudes. Principal limitations include the small quasi-experimental sample at Sitia UGGp, the use of non-probability sampling across the national survey, and the Greek-specific focus, which may constrain cross-cultural generalizability. The dissertation contributes theoretically by integrating geoethics with sense-of-place theory, and empirically by introducing a validated instrument for measuring geoethical awareness. Practically, it provides actionable guidance for aligning UGGp outreach, education, and participatory governance with the United Nations Sustainable Development Goals (SDGs), emphasizing place-based programs that cultivate both emotional and cognitive bonds to geological heritage. In conclusion, the findings demonstrate that strengthening place attachment and place meaning, in combination with targeted geoeducation, can shift orientations from anthropocentric toward more geocentric worldviews, promoting resilient and sustainable regional development. The GAS offers a scalable tool for advancing future research and practice in geological heritage and sustainability education worldwide.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με τίτλο: «Κοινωνικοεκπαιδευτικές προσεγγίσεις της γεωηθικής στα Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO: Ανάπτυξη και εφαρμογή της Κλίμακας Γεωηθικής Επίγνωσης», προάγει τη γεωηθική (geoethics) ως εννοιολογικό και πρακτικό πλαίσιο για υπεύθυνες σχέσεις ανθρώπου–Γης στην Ανθρωπόκαινο, τοποθετώντας τα Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO (UNESCO Global Geoparks, UGGps) ως ζωντανά εργαστήρια βιωσιμότητας, εκπαίδευσης και κοινοτικής συμμετοχής. Η έρευνα επιδιώκει τρεις βασικούς στόχους: (α) να αποσαφηνίσει τις διασυνδέσεις μεταξύ γεωηθικής, γεωεκπαίδευσης και αίσθησης (αντίληψης) του τόπου• (β) να αναπτύξει και να επικυρώσει ένα αξιόπιστο εργαλείο για τη μέτρηση της γεωηθικής επίγνωσης (geoethical awareness) εντός και εκτός των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO• και (γ) να διερευνήσει πώς η εκπαίδευση με βάση τον τόπο και τα συμφραζόμενα διακυβέρνησης επηρεάζουν τις γεωηθικές αντιλήψεις και στάσεις των κατοίκων. Μεθοδολογικά, η διατριβή συνδυάζει μια οιονεί πειραματική μελέτη πεδίου με αναλύσεις μεγάλης κλίμακας μέσω ερωτηματολογίων. Η προσέγγιση προελέγχου–μεταελέγχου, που εφαρμόστηκε στο 4ο Θερινό Σχολείο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης για τους Γεώτοπους και τη Βιωσιμότητα στο Παγκόσμιο Γεωπάρκο της UNESCO της Σητείας (N = 33), αξιολόγησε τις μεταβολές στην αίσθηση του τόπου και στη γεωηθική επίγνωση των συμμετεχόντων. Τα αποτελέσματα έδειξαν στατιστικά σημαντικές αυξήσεις στη σύνδεση με τον τόπο (place attachment), στη σημασία του τόπου (place meaning) και στη γεωηθική σκέψη (geoethical thinking), υποδηλώνοντας ότι η βιωματική, εστιασμένη στον τόπο εκπαίδευση ενισχύει τόσο τους συναισθηματικούς δεσμούς όσο και τις ηθικές στάσεις προς τη γεωπεριβαλλοντική διαχείριση. Παράλληλα, μια διαδικτυακή έρευνα στα εννέα ελληνικά Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO (N = 798) υποστήριξε την ανάπτυξη και επικύρωση της 32-θέματης Κλίμακας Γεωηθικής Επίγνωσης (Geoethical Awareness Scale, GAS), η οποία καλύπτει δεκαέξι θεματικούς άξονες. Οι διερευνητικές και επιβεβαιωτικές παραγοντικές αναλύσεις ανέδειξαν έξι διαστάσεις: (1) διατήρηση γεωλογικής κληρονομιάς και βιώσιμη χρήση γεωπόρων, (2) κοινοτική συμμετοχή και συνεργατική διακυβέρνηση, (3) βιωσιμότητα μέσω γεωπεριβαλλοντικής εκπαίδευσης, (4) περιβαλλοντικές προκλήσεις και προσαρμογή στον κίνδυνο, (5) βιώσιμος γεωτουρισμός και (6) κλιματική επίγνωση και ανθεκτικότητα οικοσυστημάτων. Οι έξι παράγοντες εξήγησαν το 60,12 % της συνολικής διακύμανσης, με δείκτες αξιοπιστίας από ικανοποιητικούς έως άριστους. Η ανάλυση μέσω μοντελοποίησης δομικών εξισώσεων επιβεβαίωσε τη συγκλίνουσα και διακριτή εγκυρότητα, καθώς και τη συνολική επάρκεια του προτεινόμενου μοντέλου. Συνολικά, τα επίπεδα γεωηθικής επίγνωσης ήταν υψηλά, με περιφερειακές διαφοροποιήσεις που αντικατοπτρίζουν διαφορές στη διαχείριση, την αναγνωρισιμότητα και το κοινωνικοοικολογικό πλαίσιο. Το Παγκόσμιο Γεωπάρκο της Σητείας εμφάνισε σχετικά υψηλότερους μέσους όρους, ενώ άλλα ελληνικά Παγκόσμια Γεωπάρκα παρουσίασαν περιθώρια στοχευμένης βελτίωσης. Η ανάλυση συστάδων ανέδειξε τέσσερα προφίλ συμμετεχόντων — ιδιαίτερα ενεργοί θεματοφύλακες, υποστηρικτικοί αλλά επιλεκτικοί υπέρμαχοι, μέτρια αδιάφοροι συμμετέχοντες και αποστασιοποιημένοι ή κριτικοί — που διαφοροποιούνται ως προς την ηλικία, τον τόπο κατοικίας, το μορφωτικό επίπεδο και την εμπειρία προηγούμενων επισκέψεων σε Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO. Οι συσχετίσεις ανέδειξαν τη σημασία της γεωεκπαίδευσης, της συμμετοχής σε περιβαλλοντικές οργανώσεις και της άμεσης εμπειρίας για την καλλιέργεια στάσεων και αντιλήψεων υπέρ της γεωδιατήρησης και της γεωλογικής κληρονομιάς. Οι περιορισμοί της έρευνας περιλαμβάνουν το μικρό μέγεθος δείγματος στην οιονεί πειραματική μελέτη του Γεωπάρκου της Σητείας, τη μη-πιθανότητα δειγματοληψίας στην πανελλαδική έρευνα, καθώς και τον εθνικό προσανατολισμό της μελέτης, ο οποίος ενδέχεται να περιορίζει τη γενικευσιμότητα των αποτελεσμάτων. Η διατριβή συμβάλλει θεωρητικά ενσωματώνοντας τη γεωηθική με τη θεωρία της αίσθησης του τόπου (sense of place) και εμπειρικά μέσω της ανάπτυξης και επικύρωσης ενός αξιόπιστου εργαλείου για τη μέτρηση της γεωηθικής επίγνωσης. Σε πρακτικό επίπεδο, παρέχει καθοδήγηση για την εναρμόνιση της εκπαιδευτικής, επικοινωνιακής και διαχειριστικής στρατηγικής των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (Sustainable Development Goals, SDGs) των Ηνωμένων Εθνών, προωθώντας προγράμματα εκπαίδευσης βασισμένα στον τόπο που ενισχύουν τους συναισθηματικούς και γνωστικούς δεσμούς με τη γεωλογική κληρονομιά. Εν κατακλείδι, τα ευρήματα δείχνουν ότι η ενίσχυση της σύνδεσης και του νοήματος του τόπου, σε συνδυασμό με στοχευμένη γεωεκπαίδευση, μπορεί να μετατοπίσει τις αντιλήψεις από ανθρωποκεντρικές σε περισσότερο γεωκεντρικές, υποστηρίζοντας στρατηγικές ανθεκτικής και βιώσιμης ανάπτυξης. Η Κλίμακα Γεωηθικής Επίγνωσης προσφέρει ένα επεκτάσιμο ερευνητικό εργαλείο για τη μελλοντική διερεύνηση και ενίσχυση της γεωηθικής, της γεωεκπαίδευσης και της προστασίας της γεωλογικής κληρονομιάς σε παγκόσμιο επίπεδο.