Πιο γρήγορα! Πιο ψηλά! Πιο δυνατά!: επιτελέσεις του μητρικού ρόλου στην εκπαίδευση των παιδιών

Abstract

The aim of this dissertation is to explore maternal performances in children’s education and to address the question of why for mothers, taking responsibility for their child’s education is an absolute priority. The dissertation places motherhood as a social practice within the wider neoliberal socio-political framework of the present time. It focuses on the ways in which maternal practices regarding children’s education are shaped, as well as on how time (“faster”), performance (“higher”), and intensity (“stronger”) are constructed and understood.The dissertation is theoretically grounded in studies and texts that, on the one hand, analyze the phenomenon of intensive mothering and the normalized notion of the "good" mother, and, on the other hand, examine the concepts of performativity in education and the formation of the entrepreneurial self. In interpreting social differentiation, the study draws on the theoretical approaches of B. Bernstein, particularly regarding the class-based origins of pedagogical codes, and P. Bourdieu, with respect to the transformation and transmission of capitals and the formation of cultural capital. The research conducted for this dissertation took place in a neighborhood of Athens and involved mothers of primary school children. The research questions focused on identifying intensive maternal performances, exploring potentially differentiated strategies and practices based on social characteristics, and tracing elements of performativity in children’s education that could provide evidence—through the mothers’ discourse—for the penetration of market-oriented and entrepreneurial models into education. The study employs a qualitative methodology. Empirical data were collected through semi-structured in-depth interviews on either individual or group basis, as well as through participant observation in one family’s home. This was followed by a thematic analysis of the research material. The research sample was constructed on the basis of social heterogeneity and consists of 27 mothers and one father. The findings indicate, among other things, the presence of the intensive mothering model within the sample. This is evidenced by the strongly gendered nature of parenting, the prioritization of children’s needs over those of mothers, early educational interventions from early childhood, mothers’ involvement in both school and extracurricular activities of children’s education, and the heightened emotional investment of mothers in learning matters. The study also found that maternal practices vary significantly depending on families’ economic, social, and educational resources. These differences were particularly evident between women from higher and lower social backgrounds. Furthermore, the findings reveal elements of performativity in children’s education and provide evidence for the increasing influence of market-oriented logic within it. References to individual responsibility, personal effort, excellence, and the early accumulation of certificates and qualifications as non-negotiable values were linked to the construction of a strong “curriculum vitae,” envisioned as a pathway to securing a desirable position in a competitive labor market. The conclusions of the study highlight how practices of intensive and normalized motherhood intersect with educational performativity, and how the continuous shifting of schoolwork beyond the boundaries of the school intensifies and deepens social inequalities.

Στόχος της διατριβής είναι να διερευνήσει τις μητρικές επιτελέσεις στην εκπαίδευση των παιδιών και να απαντήσει στο ερώτημα γιατί η ανάληψη ευθύνης για την εκπαίδευση του παιδιού αποτελεί για τις μητέρες απόλυτη προτεραιότητα. Η διατριβή εντάσσει τη μητρότητα ως κοινωνική πρακτική στο ευρύτερο νεοφιλελεύθερο κοινωνικό πολιτικό πλαίσιο της τρέχουσας περιόδου. Εστιάζει στους τρόπους με τους οποίους καθορίζονται οι μητρικές πρακτικές για την εκπαίδευση των παιδιών, πώς νοηματοδοτείται ο χρόνος (“πιο γρήγορα”), οι επιδόσεις (“πιο ψηλά”) και οι εντάσεις (“πιο δυνατά”). Η διατριβή πλαισιώνεται θεωρητικά από μελέτες και κείμενα που αφενός αναλύουν το φαινόμενο της εντατικής μητρότητας και της κανονικοποιημένης “ορθής” άσκησης του μητρικού ρόλου και αφετέρου εξετάζουν τις έννοιες της επιτελεστικότητας στην εκπαίδευση και στη συγκρότηση του επιχειρηματικού εαυτού. Όσον αφορά τις ερμηνείες των κοινωνικών διαφοροποιήσεων, η διατριβή αντλεί από τις θεωρητικές προσεγγίσεις της θεωρίας του B. Bernstein σχετικά με τις ταξικές καταβολές που φέρουν οι παιδαγωγικοί κώδικες και της θεωρίας του P. Bourdieu σχετικά με τους μετασχηματισμούς των κεφαλαίων, της μεταβίβασής τους και της συγκρότησης του πολιτισμικού κεφαλαίου. Η έρευνα που έγινε στο πλαίσιο της διατριβής, πραγματοποιήθηκε σε μια γειτονιά της Αθήνας, με μητέρες παιδιών ηλικίας δημοτικού σχολείου. Τα ερωτήματα στράφηκαν γύρω από τον εντοπισμό εντατικών μητρικών επιτελέσεων, ανίχνευση πιθανών διαφοροποιημένων στρατηγικών και πρακτικών στη βάση κοινωνικών χαρακτηριστικών και ανεύρεση στοιχείων επιτελεστικότητας στην εκπαίδευση των παιδιών τα οποία θα μπορούσαν να τεκμηριώσουν -μέσα από τον λόγο των μητέρων- τη διείσδυση του μοντέλου της αγοράς και της επιχειρηματικότητας στην εκπαίδευση. Η έρευνα είναι ποιοτική, η συγκέντρωση του εμπειρικού υλικού έγινε με ημιδομημένες ατομικές και ομαδικές σε βάθος συνεντεύξεις και με συμμετοχική παρατήρηση στο σπίτι μιας οικογένειας. Ακολούθησε η θεματική ανάλυση του ερευνητικού υλικού. Το δείγμα της έρευνας συγκροτήθηκε με κριτήριο την κοινωνική ανομοιογένεια και αποτελείται από 27 μητέρες και έναν πατέρα. Τα ευρήματα της έρευνας περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων την παρουσία του μοντέλου της εντατικής μητρότητας στο υπό διερεύνηση δείγμα. Αυτό τεκμηριώνεται με τον έντονα έμφυλο χαρακτήρα της γονεϊκότητας, την προτεραιοποίηση των αναγκών του παιδιού έναντι αυτών της μητέρας, τις πρώιμες εκπαιδευτικές παρεμβάσεις από την πρώτη παιδική ηλικία, την εμπλοκή των μητέρων στη σχολική και εξωσχολική ζωή του παιδιού και την ένταση στην επιτέλεση της μητρότητας με την έντονη συναισθηματική εμπλοκή των μητέρων στα θέματα εκπαίδευσης. Φάνηκε πως οι μητρικές πρακτικές διαφοροποιούνται σημαντικά σε συνάρτηση με τους διαθέσιμους οικονομικούς, κοινωνικούς και μορφωτικούς πόρους των οικογενειών. Ιδιαίτερα εμφανείς ήταν οι διαφοροποιήσεις αυτές μεταξύ των κοινωνικά πιο υψηλών και πιο χαμηλών στρωμάτων των γυναικών που πήραν μέρος στην έρευνα. Από τα ευρήματα της έρευνας αναδείχτηκαν στοιχεία επιτελεστικότητας στην εκπαίδευση των παιδιών και στοιχεία που μπορούν να τεκμηριώσουν τη διείσδυση του μοντέλου της αγοράς στην εκπαίδευσή τους. Οι αναφορές στην ατομική ευθύνη, στην ατομική προσπάθεια, στην αριστεία, στην έγκαιρη συγκέντρωση πιστοποιητικών και πτυχίων ως αδιαπραγμάτευτες αξίες συνδέθηκαν με την ιδέα της συγκρότησης ενός πλούσιου “βιογραφικού” το οποίο αργότερα θα αποτελέσει το όχημα προς μία “καλή” θέση στην ανταγωνιστική αγορά εργασίας. Στα συμπεράσματα της έρευνας καταγράφεται πώς τέμνονται οι κοινωνικές πρακτικές εντατικής και κανονικοποιημένης μητρότητας με την επιτελεστικότητα στην εκπαίδευση και πώς η συνεχής μετάθεση της δουλειάς του σχολείου έξω από αυτό εντείνει και μεγαλώνει τις κοινωνικές ανισότητες.