Σημαντικές εμπειρίες ζωής στη φύση κατά την παιδική ηλικία και περιβαλλοντικές στάσεις, συμπεριφορές ή δράσεις στην ενήλικη ζωή

Abstract

This doctoral dissertation examines, through a mixed research approach, the role of significant childhood life experiences in nature during childhood as a formative factor shaping human connection with nature and, by extension, pro-environmental behaviour and action in adulthood. Furthermore, it explores the contribution of these three dimensions to shaping positive attitudes towards engagement in Education for Sustainable Development (ESD), with a particular focus on future primary school teachers. The thesis is structured in two research phases. In the first one, through qualitative research and specifically through a semi-structured interview for data collection, the experiences of activists, environmentalists and environmental educators are examined in depth. Using thematic analysis, it is attempted to show if and how significant life experiences in nature during childhood relate to and influence their connection with nature, as well as their pro-environmental behaviours and actions as adults. The results confirm the positive interconnection of the above dimensions. They have also highlighted interesting aspects and the importance of positive and negative experiences in nature, as well as the role of the family and the social environment in these experiences (role model) as key formative factors. The first phase of the investigation served as a guide for the second one. In the second research phase, a questionnaire, based to a large extent on the findings of qualitative research, was designed and administered to undergraduate students in the Department of Primary Education at the University of Ioannina. Through the quantitative research approach the relationships of the above dimensions-variables were again examined. Descriptive and inferential statistical analysis of the data yielded results showing that there is a generally positive correlation between the three dimensions (children's significant life experiences in nature - connection with nature - environmental behaviours and actions) but also different ways of linking the individual aspects of these dimensions. In addition, the mediating role of the connection with nature was noted, as students who have a stronger connection with nature show a greater willingness to integrate ESD into their future educational practice. The present study contributes to the in-depth understanding and documentation of the way in which childhood significant life experiences in nature function as factors shaping environmental behaviour and action. It also reinforces the argument that it is important for an individual to have multiple and rich experiences with nature during childhood. Linking significant life experiences - connection with nature - environmental behaviours and actions is emerging as a critical axis both for shaping environmentally responsible citizens and for effectively preparing the next generation of educators.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει, μέσω μιας μεικτής ερευνητικής προσέγγισης, τον ρόλο των σημαντικών εμπειριών ζωής στη φύση κατά την παιδική ηλικία ως παράγοντα διαμόρφωσης της σύνδεσης του ανθρώπου με τη φύση και κατ’ επέκταση περιβαλλοντικής συμπεριφοράς και δράσης στην ενήλικη ζωή. Επιπλέον, διερευνά τη συμβολή των τριών αυτών διαστάσεων στη διαμόρφωση θετικών στάσεων για την εμπλοκή στην Εκπαίδευση για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΕΠΑ), εστιάζοντας ιδιαίτερα σε μελλοντικούς εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η διατριβή δομείται σε δύο ερευνητικές φάσεις. Στην πρώτη φάση, μέσω ποιοτικής έρευνας και συγκεκριμένα μέσω ημι-δομημένης συνέντευξης για τη συλλογή των δεδομένων, εξετάζονται σε βάθος οι εμπειρίες ακτιβιστών, επαγγελματιών περιβάλλοντος και εκπαιδευτών περιβάλλοντος. Με την αξιοποίηση της θεματικής ανάλυσης των δεδομένων, επιχειρείται να φανεί αν και πώς σημαντικές εμπειρίες ζωής που είχαν στη φύση κατά την παιδική τους ηλικία σχετίζονται με κι επηρεάζουν τη σύνδεσή τους με τη φύση, όπως επίσης τις περιβαλλοντικές συμπεριφορές και δράσεις τους ως ενήλικες. Τα ευρήματα που προέκυψαν επιβεβαιώνουν τη θετική διασύνδεση των παραπάνω διαστάσεων. Ανέδειξαν μάλιστα ενδιαφέρουσες πτυχές και τη σημασία των θετικών και αρνητικών εμπειριών στη φύση, καθώς επίσης τον ρόλο της οικογένειας και του κοινωνικού περιβάλλοντος στις εμπειρίες αυτές ως βασικών διαμορφωτικών παραγόντων. Η πρώτη φάση της έρευνας λειτούργησε ως τροχιοδεικτικό της δεύτερης. Στη δεύτερη φάση της έρευνας, σχεδιάστηκε και χορηγήθηκε ερωτηματολόγιο, βασισμένο σε σημαντικό βαθμό στα ευρήματα της ποιοτικής έρευνας, σε προπτυχιακούς φοιτητές του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Μέσω της ποσοτικής ερευνητικής προσέγγισης αυτή τη φορά εξετάστηκαν και πάλι οι σχέσεις των παραπάνω διαστάσεων-μεταβλητών. Η περιγραφική και επαγωγική στατιστική ανάλυση των δεδομένων έδωσε αποτελέσματα που έδειξαν ότι υπάρχει γενικά θετική συσχέτιση μεταξύ των τριών διαστάσεων (παιδικές εμπειρίες στη φύση – σύνδεση με τη φύση – περιβαλλοντικές συμπεριφορές και δράσεις) αλλά και διαφορετικοί τρόποι σύνδεσης των επιμέρους πτυχών αυτών των διαστάσεων. Επιπλέον, διαπιστώθηκε ο ιδιαίτερος διαμεσολαβητικός ρόλος της σύνδεσης με τη φύση, καθώς οι φοιτήτριες που έχουν ισχυρότερη σύνδεση με τη φύση επιδεικνύουν μεγαλύτερη πρόθεση να εντάξουν την ΕΠΑ στη μελλοντική τους εκπαιδευτική πρακτική. Η παρούσα μελέτη συμβάλλει στην εις βάθος κατανόηση και τεκμηρίωση του τρόπου με τον οποίο τα βιώματα στη φύση στην παιδική ηλικία λειτουργούν ως παράγοντες διαμόρφωσης περιβαλλοντικής συμπεριφοράς και δράσης. Επίσης, ενισχύει το επιχείρημα ότι είναι σημαντικό ο άνθρωπος κατά την παιδική του ηλικία να αποκτά πολλαπλά και πλούσια βιώματα με τη φύση. Η σύνδεση σημαντικών εμπειριών ζωής – σύνδεσης με τη φύση – περιβαλλοντικών συμπεριφορών και δράσεων αναδεικνύεται ως κρίσιμος άξονας τόσο για τη διαμόρφωση περιβαλλοντικά υπεύθυνων πολιτών όσο και για την αποτελεσματική προετοιμασία των εκπαιδευτικών της επόμενης γενιάς.