Η φαντασιακή διάσταση της αξιολόγησης των μαθητών Δημοτικού Σχολείου: συμβολισμοί, ερμηνείες και νοηματοδοτήσεις που αναδύονται από τη μελέτη του λόγου εκπαιδευτικών και μαθητών

Abstract

This dissertation approaches the imaginary dimension of assessment in primary school, focusing on the symbols, interpretations and meanings that emerge from the discourse of teachers and students. Its aim is to highlight how assessment, beyond a technical and pedagogical practice, is constituted as a social and cultural field, shaping identities, emotions and attitudes. The study attempts to connect radical imagination, that is, individual perceptions and subjective meanings, with the social imaginary, namely collective social representations, in order to understand the totality of imaginary significations attributed by the subjects to assessment. The research is structured around four questions concerning the cognitive and emotional reactions that assessment provokes in teachers and students, the images and roles that the subjects construct for themselves during the process of assessment, the social imaginary meanings associated with these images, as well as the way and the extent to which these meanings acquire significance and influence their behavior. A qualitative methodological approach was adopted. The participants were 335 students from two primary schools in an urban area of the prefecture of Corinth and 20 teachers from the same school units. The research tools employed were interviews for the teachers and written text production for the students. The aim was to highlight the images, emotions and perceptions associated with assessment, as well as the ways in which these imaginary meanings determine the stance and behavior of subjects. The results of the study reveal that assessment is understood by teachers as a dual process, functioning both as a pedagogical means of support and as a mechanism of hierarchy and classification. Students experience assessment as an emotionally intense process, expressing feelings of anxiety, fear, joy or satisfaction. Both groups connect assessment with social values, such as success, acceptance and social recognition, while the images they construct are internalized and function normatively, influencing identity and behavior. The study concludes that assessment as an imaginary and socially instituted practice defines the educational experience, the relationships and the identities of teachers and students. Theoretically, it contributes to the deepening of the study of assessment through the lens of the social imaginary. Practically, the findings emphasise the need to reconsider assessment practices towards more pedagogical and supportive directions, which reduce anxiety and social hierarchies. Finally, the study opens perspectives for further research and policies that will approach assessment not only as a means of measuring performance, but also as a process of constructing identities and social relations.

Η συγκεκριμένη διατριβή διαπραγματεύεται τη φαντασιακή διάσταση της αξιολόγησης στο Δημοτικό Σχολείο, εστιάζοντας στους συμβολισμούς, τις ερμηνείες και τις νοηματοδοτήσεις που αναδύονται από τη μελέτη του λόγου εκπαιδευτικών και μαθητών. Στόχος της είναι να αναδείξει πώς η αξιολόγηση, πέρα από μία τεχνική και παιδαγωγική πρακτική, συγκροτείται ως κοινωνική και πολιτισμική δράση, διαμορφώνοντας συναισθήματα, ταυτότητες και στάσεις. Ειδικότερα, επιχειρείται η σύνδεση της ριζικής φαντασίας, ήτοι των προσωπικών αντιλήψεων και των φαντασιακών σημασιών, με το κοινωνικό φαντασιακό, ήτοι τις συλλογικές κοινωνικές αναπαραστάσεις, προκειμένου να κατανοηθεί το σύνολο των φαντασιακών σημασιών που αποδίδουν τα υποκείμενα στην αξιολόγηση. Η έρευνα διαρθρώνεται γύρω από τέσσερα ερευνητικά ερωτήματα που αφορούν τις γνωστικές και συναισθηματικές αντιδράσεις που προκαλεί η αξιολόγηση σε εκπαιδευτικούς και μαθητές, τις εικόνες και τους ρόλους που κατασκευάζουν τα υποκείμενα για τον εαυτό τους κατά τη διαδικασία της αξιολόγησης, τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες που συνδέονται με αυτές τις εικόνες, καθώς και τον τρόπο και τον βαθμό στον οποίο οι σημασίες αυτές αποκτούν νόημα και επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους. Για την υλοποίηση της έρευνας υιοθετήθηκε η ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση. Πιο συγκεκριμένα, συμμετείχαν 20 εκπαιδευτικοί από δύο Δημοτικά Σχολεία αστικής περιοχής του νομού Κορινθίας και 335 μαθητές των ίδιων σχολικών μονάδων. Ως ερευνητικά εργαλεία χρησιμοποιήθηκαν οι συνεντεύξεις για τους εκπαιδευτικούς και η παραγωγή γραπτού λόγου για τους μαθητές. Στόχος ήταν η ανάδειξη των εικόνων, των συναισθημάτων και των αντιλήψεων που συνδέονται με την αξιολόγηση, καθώς και του τρόπου με τον οποίο αυτές οι φαντασιακές σημασίες καθορίζουν τη στάση και τη συμπεριφορά των υποκειμένων. Από τα αποτελέσματα της έρευνας αποκαλύπτεται ότι η αξιολόγηση νοηματοδοτείται από τους εκπαιδευτικούς ως μία διφυής διαδικασία, που λειτουργεί τόσο ως παιδαγωγικό μέσο ενίσχυσης όσο και ως μηχανισμός ιεράρχησης και ταξινόμησης. Οι μαθητές από την πλευρά τους βιώνουν την αξιολόγηση ως μία έντονη συναισθηματικά εμπειρία, εκδηλώνοντας συναισθήματα άγχους, φόβου, χαράς ή ικανοποίησης. Και οι δύο ομάδες συνδέουν την αξιολόγηση με κοινωνικές αξίες, όπως η επιτυχία, η αποδοχή και η κοινωνική καταξίωση, ενώ οι εικόνες που κατασκευάζουν εσωτερικεύονται και λειτουργούν ως κανονιστικά πρότυπα, επηρεάζοντας την ταυτότητα και τη συμπεριφορά τους. Από την ανάλυση των ερευνητικών δεδομένων εξάγεται το συμπέρασμα ότι η αξιολόγηση, ως μία φαντασιακή και κοινωνικά θεσμισμένη πρακτική, καθορίζει την εκπαιδευτική εμπειρία, τις σχέσεις και την ταυτότητα των εκπαιδευτικών και των μαθητών, συμβάλλοντας θεωρητικά στην εμβάθυνση της μελέτης της αξιολόγησης υπό το πρίσμα του κοινωνικού φαντασιακού. Πρακτικά, τα ευρήματα αναδεικνύουν την ανάγκη αναθεώρησης των αξιολογικών πρακτικών προς πιο υποστηρικτικές προσεγγίσεις, οι οποίες θα μειώνουν το άγχος των μαθητών και τις κοινωνικές ιεραρχήσεις. Τέλος, η μελέτη προσφέρει προοπτικές για μελλοντική έρευνα και προτάσεις για εκπαιδευτικές πολιτικές που θα αντιμετωπίζουν την αξιολόγηση όχι απλά ως μέσο αποτίμησης της επίδοσης των μαθητών, αλλά και ως διαδικασία συγκρότησης ταυτοτήτων και ανάπτυξης κοινωνικών σχέσεων.