Η ενσυναίσθηση της Μικρασιατικής Καταστροφής στο έργο του Yaşar Kemal: η χρήση λογοτεχνικών κειμένων με στοιχεία ενσυναίσθησης στη διδακτική της Τουρκικής ως ξένης γλώσσας/πολιτισμού

Abstract

In today’s multifaceted and multicultural world, where interaction among individuals of diverse mentalities and cultures is inevitable, the teaching of foreign languages and cultures on the one hand acquires greater significance and is deemed necessary, while on the other, it requires new approaches and modern teaching methods. More importantly, it demands instructional approaches based on empathy and the integration of cultural elements of the target language community into teaching practice, as understanding the cultural aspects of language is essential both for its genuine and substantive acquisition and for its more complete and effective instruction. Since literature captures the structural, stylistic, pragmatic, and cultural elements of a language, the objective of the present dissertation is to investigate the interaction between Literature and Empathy within the framework of foreign language didactics. Specifically, the research focuses on identifying, interpreting, and analyzing empathetic elements concerning the Asia Minor Catastrophe and the Population Exchange (based on the 1923 Treaty of Lausanne) in Yaşar Kemal’s tetralogy Bir Ada Hikâyesi (A Story of an Island), by applying the methodology of narrative empathy (Keen, 2007) and historical empathy (Collingwood, 1994). The ultimate goal is to highlight the value of literary texts carrying an empathetic load as tools for the substantive acquisition of the Turkish language and culture, and for the cultivation of intercultural awareness among Greek-speaking students of Turkish as a foreign language/culture. The data derived from the examination of Yaşar Kemal’s tetralogy, which constituted the corpus of the present research—focusing on the ways the author’s empathy regarding the Population Exchange is depicted—were studied according to the theoretical approach of narrative and historical empathy and analyzed at the morphosyntactic, lexical, stylistic, and pragmatic/cultural levels. The findings of this study are classified into two main categories: a) Empathy among the heroes/characters of the novels under examination, and b) The author’s empathy, with the following sub-aspects: b.1) the author’s empathy toward the exchanged Greeks and the exchanged Turks – The narrative situation, b.2) the author’s empathy toward war veterans, b.3) the author’s empathy toward minority groups and other peoples, b.4) the author’s empathy toward women and children, and b.5) the author’s empathy toward nature and animals. Guided by the approach to the element of empathy in the work under examination, the research revealed empathetic behaviors, relationships, and feelings among people belonging to different cultures and beliefs and/or having different religions and languages. The application of the research findings, combined with the theory of empathy, to teaching practice highlighted the benefits of using literary texts containing elements of empathy in foreign language teaching, and specifically in teaching Turkish as a foreign language/culture, as the literary work under examination provides rich material for use in teaching Turkish as a foreign language at the morphosyntactic, lexical, stylistic, and pragmatic/cultural levels. Consequently, it becomes evident that the use of literary texts of sociopolitical, cultural, and historical content containing elements of empathy on the one hand enhances foreign language teaching—making the understanding of the cultural aspects of the foreign language feasible and easier, and contributing to its more effective teaching and learning—while on the other hand, it evokes empathy in students and/or activates and develops their existing empathy, helping them approach and understand the "different" or, in other words, the "other" with greater ease.

Στον πολυεπίπεδο και πολυπολιτισμικό κόσμο που ζούμε σήμερα, όπου η αλληλεπίδραση ανθρώπων από διαφορετικές νοοτροπίες και κουλτούρες είναι αναπόφευκτη, η διδασκαλία ξένων γλωσσών και πολιτισμών αφενός μεν αποκτά μεγαλύτερη σημασία και κρίνεται αναγκαία, αφετέρου δε χρειάζεται νέους τρόπους και σύγχρονες μεθόδους διδασκαλίας, και πολύ περισσότερο, διδακτικές προσεγγίσεις που να βασίζονται στην ενσυναίσθηση αλλά και στην ενσωμάτωση στη διδακτική πρακτική πολιτισμικών στοιχείων της γλωσσικής κοινότητας-στόχου καθώς η κατανόηση των πολιτισμικών πτυχών της γλώσσας είναι απαραίτητη τόσο για την πραγματική και ουσιαστική εκμάθησή της όσο και για την πληρέστερη και αποτελεσματική διδασκαλία της. Καθώς η λογοτεχνία αποτυπώνει τόσο τα δομικά όσο και τα υφολογικά, πραγματολογικά και πολιτιστικά στοιχεία μιας γλώσσας, στόχος της παρούσας διατριβής είναι η διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ Λογοτεχνίας και Ενσυναίσθησης στο πλαίσιο της διδακτικής των ξένων γλωσσών. Συγκεκριμένα, η έρευνα εστιάζει στον εντοπισμό, την ερμηνεία και την ανάλυση στοιχείων ενσυναίσθησης που αφορούν τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών (βάσει της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923) στην τετραλογία Bir Ada Hikâyesi (Η Ιστορία ενός Νησιού) του Yaşar Kemal, εφαρμόζοντας τη μεθοδολογία της αφηγηματικής/narrative empathy (Keen, 2007) και της ιστορικής ενσυναίσθησης/historical empathy (Collingwood, 1994). Απώτερος στόχος είναι η ανάδειξη της αξίας των λογοτεχνικών κειμένων με ενσυναισθηματικό φορτίο ως εργαλείων για την ουσιαστική κατάκτηση της τουρκικής γλώσσας/πολιτισμού και την καλλιέργεια διαπολιτισμικής συνείδησης στους ελληνόφωνους σπουδαστές της Τουρκικής ως ξένης γλώσσας/πολιτισμού. Τα δεδομένα που προέκυψαν από την επεξεργασία της τετραλογίας του Γιασάρ Κεμάλ, η οποία και απετέλεσε το προς εξέταση σώμα κειμένων της παρούσας έρευνας, με κεντρικό ερευνητικό άξονα τους τρόπους αποτύπωσης της ενσυναίσθησης του συγγραφέα για την Ανταλλαγή των Πληθυσμών, μελετήθηκαν σύμφωνα με τη θεωρητική προσέγγιση της αφηγηματικής και ιστορικής ενσυναίσθησης και αναλύθηκαν σε μορφο-συντακτικό, λεξιλογικό, υφολογικό και πραγματολογικό/πολιτισμικό επίπεδο. Τα ευρήματα της εν λόγω μελέτης ταξινομούνται σε δύο βασικές κατηγορίες, τις εξής: α) Η ενσυναίσθηση μεταξύ ηρώων/χαρακτήρων των υπό εξέταση μυθιστορημάτων και β) Η ενσυναίσθηση του συγγραφέα, με επιμέρους πτυχές: β.1) την ενσυναίσθηση του συγγραφέα προς τους ανταλλαχθέντες Ελληνορθόδοξους Χριστιανούς και τους ανταλλαχθέντες Μουσουλμάνους - Η κατάσταση της αφήγησης (narrative situation) β.2) την ενσυναίσθηση του συγγραφέα προς τους απόμαχους του πολέμου, β.3) την ενσυναίσθηση του συγγραφέα προς μειονοτικές ομάδες και προς άλλους λαούς, β.4) την ενσυναίσθηση του συγγραφέα προς τις γυναίκες και τα παιδιά και β.5) την ενσυναίσθηση του συγγραφέα προς τη φύση και τα ζώα. Η έρευνα, με γνώμονα την προσέγγιση του στοιχείου της ενσυναίσθησης στο υπό εξέταση έργο, αποκάλυψε ενσυναισθητικές συμπεριφορές, σχέσεις και αισθήματα ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές κουλτούρες και πεποιθήσεις ή/και έχουν διαφορετική θρησκεία και γλώσσα. Η εφαρμογή των ευρημάτων της έρευνας, σε συνδυασμό με τη θεωρία περί της ενσυναίσθησης, στη διδακτική πρακτική ανέδειξε τα οφέλη της χρήσης λογοτεχνικών κειμένων με στοιχεία ενσυναίσθησης στη διδασκαλία ξένων γλωσσών, και συγκεκριμένα της Τουρκικής ως ξένης γλώσσας/πολιτισμού, καθώς το υπό εξέταση λογοτεχνικό έργο παρέχει πλούσιο υλικό προς χρήση στη διδασκαλία της Τουρκικής ως ξένης σε μορφο-συντακτικό, λεξιλογικό, υφολογικό και πραγματολογικό/πολιτισμικό επίπεδο. Ως εκ τούτου, καθίσταται εμφανές πως η χρήση λογοτεχνικών κειμένων κοινωνικοπολιτικού, πολιτισμικού και ιστορικού περιεχομένου με στοιχεία ενσυναίσθησης από τη μία πλευρά ενισχύει τη διδασκαλία των ξένων γλωσσών/πολιτισμών, καθιστώντας εφικτή - και ευκολότερη - την κατανόηση των πολιτισμικών πτυχών της ξένης γλώσσας και συμβάλλοντας στην αποτελεσματικότερη διδασκαλία και εκμάθησή της, από την άλλη πλευρά προκαλεί ενσυναίσθηση στους σπουδαστές ή/και ενεργοποιεί και αναπτύσσει την ήδη υπάρχουσα ενσυναίσθησή τους, βοηθώντας τους να προσεγγίσουν με μεγαλύτερη άνεση και να κατανοήσουν το «διαφορετικό» ή - με άλλα λόγια - το «άλλο».

Farklı düşünce yapısı ve kültürlere ait bireyler arasındaki etkileşimin kaçınılmaz olduğu çok boyutlu ve çok kültürlü günümüz dünyasında, yabancı dil ve kültür öğretimi bir yandan önem kazanıp zorunlu bir nitelik alırken, diğer yandan yeni yöntemleri, çağdaş öğretim tekniklerini ve en önemlisi empatiye dayalı eğitsel yaklaşımları gerekli kılmaktadır. Dilin kültürel yönlerini anlamak, hem gerçek ve kalıcı bir öğrenme hem de eksiksiz ve etkili bir öğretim için temel bir koşul olduğundan, hedef dil topluluğunun kültürel ögelerinin öğretim uygulamalarına katılması büyük önem taşımaktadır. Edebiyat bir dilin hem yapısal hem de biçemsel, edimsel ve kültürel ögelerini yansıttığından, bu tezin amacı yabancı dil öğretimi bağlamında Edebiyat ve Empati arasındaki etkileşimi incelemektir. Özellikle bu araştırma, Yaşar Kemal'in Bir Ada Hikâyesi adlı dörtlemesinde yer alan, Lozan Antlaşması'na dayalı Nüfus Mübadelesi ile ilgili empati ögelerini; anlatısal empati (Keen, 2007) ve tarihsel empati (Collingwood, 1994) yöntemlerini uygulayan doğrultuda belirlemeye, yorumlamaya ve çözümlemeye odaklanmaktadır. Nihai hedef, yabancı dil ve kültür olarak Türkçe öğrenen ana dilleri Yunanca olan öğrencilerin, eşduyumsal (empati) yükü olan yazınsal (edebi) metinler aracılığıyla Türk dilini ve kültürünü gerçek anlamda edinmelerini ve kültürlerarası bilinç geliştirmelerini sağlamaktır. Bu araştırmanın inceleme evrenini (derlemini) oluşturan Yaşar Kemal’in dörtlemesinin incelenmesinden elde edilen veriler; yazarın Nüfus Mübadelesi’ne yönelik empatiyi yansıtma yollarını ana araştırma odağına alarak, anlatısal ve tarihsel empati kuramsal yaklaşımları doğrultusunda incelenmiş; biçim-sözdizimsel, sözcüksel, biçemsel ve edimsel/kültürel düzeyde çözümlenmiştir. Söz konusu çalışmanın bulguları iki temel grupta sınıflandırılmaktadır: a) İncelenen romanlardaki karakterler/kahramanlar arasındaki empati (metiniçi empati) ve b) Yazarın empatisi. Yazarın empatisi şu alt boyutlardan oluşmaktadır: b.1) Yazarın mübadele edilen Rum Ortodoks Hristiyanlara ve mübadele edilen Müslümanlara yönelik empatisi - Anlatı durumu (narrative situation), b.2) Yazarın savaş gazilerine yönelik empatisi, b.3) Yazarın azınlık gruplarına ve diğer halklara yönelik empatisi, b.4) Yazarın kadınlara ve çocuklara yönelik empatisi ve b.5) Yazarın doğaya ve hayvanlara yönelik empatisi. Bu araştırma, incelenen yapıttaki empati ögesini ele alma doğrultusunda; farklı kültür ve inançlara ait olan ve/veya farklı din ve dile sahip bireylerin eşduyumsal (empatik) davranışlarını, ilişkilerini ve duygularını ortaya çıkarmıştır. Araştırma bulgularının empati kuramı ile birlikte eğitsel uygulamalara aktarılması, empati ögeleri içeren yazınsal metinlerin yabancı dil öğretiminde - ve özellikle yabancı dil ve kültür olarak Türkçe öğretiminde - kullanılmasının yararlarını ortaya koymuştur. Nitekim incelenen yazınsal yapıt, Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde biçim-sözdizimsel, sözcüksel, biçemsel ve edimsel/kültürel düzeylerde kullanılmak üzere zengin bir kaynak sağlamaktadır. Dolayısıyla, empati ögeleri barındıran toplumsal-siyasal, kültürel ve tarihsel içerikli yazınsal metinlerin kullanılmasının, bir yandan yabancı dil ve kültür öğretimini güçlendirdiği, yabancı dilin kültürel yönlerinin kavranmasını olanaklı - ve daha elverişli - kıldığı, böylece dilin daha etkili bir biçimde öğretilmesine ve öğrenilmesine katkıda bulunduğu; diğer yandan ise öğrencilerde empati uyandırdığı ve/veya onların var olan empatisini harekete geçirip geliştirerek "farklı" olana ya da başka bir deyişle "öteki"ne daha rahat yaklaşmalarına ve "onu" anlamalarına yardımcı olduğu açıkça görülmektedir.