Ανάλυση και Αξιολόγηση χωρικών και μη χωρικών παραμέτρων για την εκτίμηση των δυνατοτήτων και των περιορισμών στην προώθηση της υπαίθριας εκπαίδευσης σε πράσινα περιβάλλοντα και των φιλοπεριβαλλοντικών συμπεριφορών στα πλαίσια της σχολικής δρασηριότητας

Abstract

International research highlights the valuable contribution of outdoor education in green environments to the healthy mental and physical development and proper education of pupils of all ages. On the contrary, the lack of interaction with nature can have particularly negative effects on children. However, the way and extent to which outdoor learning is supported can vary significantly from country to country and depend on many factors, such as political, social and geomorphological. In many regions, worrying issues of environmental injustice for children are raised by intense urbanization and the loss of green spaces. Understanding the impacts of urban environments and nature in these urban environments on human well-being, especially that of children, is therefore essential for environmental management and planning to support the quality of life of current and future urban populations. The information available in the Greek literature on the effects of the education in/about/through physical environment on pupils is sporadic and unclear. There is therefore a need for current, valid and reliable data. If consistent relationships can be found between school design patterns and pupil’s performance, then architects, educators and policy makers could use this information to make scientifically informed decisions about the future design of school environments and school curricula. The present research, in 507 primary and secondary schools in Greece, where pupils aged 6-18 attend, sought: •the frequency and type of school educational activities in Greece, in/about/through nature, •the percentage of schoolteachers in Greece who provide opportunities for outdoor activities in green environments to their pupils, •the perceived benefits that pupils receive from these activities, •the reasons that limit the participation of teachers in Greece in outdoor educational activities as well as the reasons that attract teachers to this form of education, •whether and how the size of the urban fabric, the green spaces adjacent to the schools and the total vegetation of the area surrounding the school and the schoolyard affect the opportunities that schools provide to pupils for contact with nature. A survey was conducted consisting of two distinct phases, the quantitative followed by the qualitative, in order to achieve optimal in-depth analysis of all the individual aspects of the subject under study. Initially, the quantitative survey was conducted using an anonymous questionnaire, with close-ended questions. The target population of the survey consists of all schools in Greece, attended by pupils aged 6 to 18 years old. According to data from the Directorates of Primary and Secondary Education, the number of these schools in Greece, during the 2022-23 school year, is 8,168. Subsequently, the qualitative spatial survey was carried out using geoinformatics. The coverage of the total vegetation of the neighboring area of the schools, as well as the natural and urban green spaces larger than 0.50 ha, which surround the schools and are within walking distance of the pupil communities, was sought. The mixed method approach of the research contributes to the precise identification of the factors that influence the use of green spaces by schools, that is, both in the mapping of the architecture and landscape ecology where the schools are located, and in the capturing of the social, cultural and institutional components that make up these educational institutions. The results of this study show that the percentage of teachers who choose outdoor activities in nature during the educational process in Greece is low (Mean 30.5%, Median 22.2%). However, this percentage is positively correlated with significant perceived mental, cognitive and physical benefits for pupils. The main inhibiting factor, which limits the participation of teachers in Greece in carrying out outdoor teaching activities in green environments, is the institutional framework of education in Greece. Specifically, the lack of financial budget, the demands of the school curriculum, the lack of time and the lack of external motivation were found to be the most limiting factors. Furthermore, the most important reasons that attract teachers to the implementation of environmental education programs in Greece are mainly altruistic, such as their personal interest in the environment, the awareness of the positive results of environmental education and the social contribution. Moreover, the results show that the existing schools in the large urban centers of Greece are surrounded by less green infrastructure, inside and outside the school facilities and are less active in undertaking and implementing educational outdoor activities in nature. Therefore, pupils in densely built urban centers have fewer opportunities for daily access to green spaces. The unequal ability of pupils to enjoy the benefits of green spaces highlights the existence of green inequalities. Therefore, a multifaceted approach is required, including integrating outdoor education into national education policy, raising awareness of its potential benefits, changing educational priorities, increased funding, integrating outdoor education into teacher education, and supporting spatial, urban, and environmental policies to harness the benefits of outdoor learning both inside and outside the schoolyard. The construction of educational institutions is as important as what is taught within them. Building a sustainable future literally starts with the foundation, that is, education.

Διεθνείς έρευνες αναδεικνύουν την πολύτιμη συμβολή της υπαίθριας εκπαίδευσης σε πράσινα περιβάλλοντα, στην υγιή ψυχική και σωματική ανάπτυξη και στη σωστή διαπαιδαγώγηση των μαθητών/τριών όλων των ηλικιών. Αντίθετα, η έλλειψη αλληλεπίδρασης με τη φύση μπορεί να έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις για τα παιδιά και τους νέους. Ωστόσο, ο τρόπος και ο βαθμός με τον οποίο υποστηρίζεται η υπαίθρια μάθηση σε πράσινα περιβάλλοντα μπορεί να ποικίλλει σημαντικά από χώρα σε χώρα και εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες, όπως πολιτικούς, κοινωνικούς και γεωμορφολογικούς. Σε πολλές περιοχές, ανησυχητικά ζητήματα περιβαλλοντικής αδικίας των παιδιών εγείρονται από την έντονη αστικοποίηση και την απώλεια χώρων πρασίνου. Η κατανόηση των επιπτώσεων των αστικών περιβαλλόντων και της φύσης σε αυτά τα αστικά περιβάλλοντα για την ανθρώπινη ευημερία, ιδιαίτερα αυτή των παιδιών, είναι επομένως βασική για την περιβαλλοντική διαχείριση και το σχεδιασμό για την υποστήριξη της ποιότητας ζωής των σημερινών και μελλοντικών αστικών πληθυσμών. Οι πληροφορίες που υπάρχουν στην ελληνική βιβλιογραφία σχετικά με τις επιπτώσεις που έχει η εκπαίδευση στο/για το/μέσα από το φυσικό περιβάλλον στους μαθητές/τριες είναι σποραδικές και ασαφής. Υπάρχει λοιπόν ανάγκη για τρέχοντα, έγκυρα και αξιόπιστα δεδομένα. Εάν μπορούν να βρεθούν συνεπείς σχέσεις μεταξύ των προτύπων σχεδιασμού του σχολείου και της απόδοσης των μαθητών/τριών, τότε οι αρχιτέκτονες, οι εκπαιδευτικοί και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν αυτές τις πληροφορίες για να λάβουν επιστημονικά τεκμηριωμένες αποφάσεις σχετικά με το μελλοντικό σχεδιασμό των σχολικών περιβαλλόντων και των σχολικών προγραμμάτων σπουδών. Η παρούσα έρευνα, σε 507 σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όπου φοιτούν μαθητές/τριες ηλικίας 6-18 ετών, αναζήτησε: •τη συχνότητα και το είδος των σχολικών εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων στην Ελλάδα, στη/για τη/μέσα από τη φύση, •το ποσοστό των εκπαιδευτικών στα σχολεία της Ελλάδας, οι οποίοι/ες παρέχουν ευκαιρίες υπαίθριων δραστηριοτήτων σε πράσινα περιβάλλοντα, στους/στις μαθητές/τριες τους, •τα αντιληπτά οφέλη που προσλαμβάνουν οι μαθητές/τριες από αυτές τις δραστηριότητες, •τους λόγους που περιορίζουν τη συμμετοχή των εκπαιδευτικών στην Ελλάδα στην πραγματοποίηση υπαίθριων διδακτικών δραστηριοτήτων, καθώς και τους λόγους που ελκύουν τους/τις εκπαιδευτικούς προς αυτή τη μορφή εκπαίδευσης, •αν και με ποιον τρόπο το μέγεθος του αστικού ιστού, οι γειτονικοί χώροι πρασίνου και η βλάστηση της περιοχής και της αυλής των σχολείων επηρεάζει τις ευκαιρίες που παρέχουν τα σχολεία στους/στις μαθητές/τριες για επαφή με τη φύση. Διεξήχθη έρευνα η οποία αποτελείται από δύο διακριτές φάσεις, την ποσοτική ακολουθούμενη από την ποιοτική, έτσι ώστε να επιτευχθεί η βέλτιστη εμβάθυνση σε όλες τις επιμέρους πτυχές του υπό μελέτη θέματος. Αρχικά, διεξήχθη έρευνα δημοσκόπησης και συλλογής ποσοτικών δεδομένων με τη χρήση ανώνυμου ερωτηματολογίου, με ερωτήσεις κλειστού τύπου. Ο πληθυσμός στόχου της έρευνας αποτελείται από όλα τα σχολεία της Ελλάδας, στα οποία φοιτούν μαθητές/τριες 6 έως 18 ετών και τα οποία, σύμφωνα με τα στοιχεία των Διευθύνσεων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, αριθμούν, κατά το σχολικό έτος 2022-23, στα 8.168 σχολεία. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκε η ποιοτική, χωρική έρευνα με τη βοήθεια της γεωπληροφορικής. Αναζητήθηκαν η κάλυψη της συνολικής βλάστησης της γειτνιάζουσας περιοχής των σχολείων, καθώς και οι φυσικοί και αστικοί χώροι πρασίνου με έκταση 0,5 ha, οι οποίοι περιβάλλουν τα σχολεία και βρίσκονται σε απόσταση η οποία μπορεί να διανυθεί πεζή από τις μαθητικές κοινότητες. Η μεικτή μέθοδος προσέγγισης της έρευνας συνεισφέρει στον ακριβή προσδιορισμό των παραγόντων που συμβάλλουν στη χρήση χώρων πρασίνου, δηλαδή τόσο στην αποτύπωση της αρχιτεκτονικής και της οικολογίας τοπίου όπου είναι εγκατεστημένες οι σχολικές μονάδες, όσο και στην αποτύπωση των κοινωνικών, πολιτισμικών και θεσμικών συνιστωσών που συνθέτουν αυτά τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας αναδεικνύουν ότι το ποσοστό των εκπαιδευτικών που επιλέγουν υπαίθριες δραστηριότητες στη φύση κατά την εκπαιδευτική διαδικασία στην Ελλάδα είναι χαμηλό (Μέσος όρος 30,5%, Διάμεσος 22,2%). Ωστόσο, αυτό το ποσοστό των εκπαιδευτικών που παρέχουν ευκαιρίες για υπαίθρια μάθηση σε πράσινα περιβάλλοντα συσχετίζεται θετικά με σημαντικά αντιληπτά ψυχικά, γνωστικά και σωματικά οφέλη για τους/τις μαθητές/τριες. Ως κυριότερη ανασταλτική αιτία, που περιορίζει τη συμμετοχή των εκπαιδευτικών στην Ελλάδα στην πραγματοποίηση υπαίθριων διδακτικών δραστηριοτήτων, διαφαίνεται το θεσμικό πλαίσιο της εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα, η έλλειψη οικονομικού προϋπολογισμού, οι απαιτήσεις του σχολικού προγράμματος σπουδών, η έλλειψη χρόνου και η έλλειψη εξωτερικών κινήτρων. Επιπλέον, οι σημαντικότεροι λόγοι που ελκύουν τους εκπαιδευτικούς στην υλοποίηση Προγραμμάτων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΠΠΕ) στην Ελλάδα είναι κυρίως αλτρουιστικοί, όπως το προσωπικό τους ενδιαφέρον για το περιβάλλον, η συνειδητοποίηση των θετικών αποτελεσμάτων της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΠΕ) και η κοινωνική προσφορά. Επίσης, τα αποτελέσματα αναδεικνύουν ότι τα υφιστάμενα σχολεία στα μεγάλα αστικά κέντρα της Ελλάδας περιβάλλονται από λιγότερες πράσινες υποδομές, εντός και εκτός των σχολικών εγκαταστάσεων και δραστηριοποιούνται λιγότερο ως προς την ανάληψη και υλοποίηση εκπαιδευτικών υπαίθριων δραστηριοτήτων στη φύση. Ως εκ τούτου, οι μαθητές/τριες των πυκνοδομημένων αστικών κέντρων έχουν λιγότερες ευκαιρίες για καθημερινή πρόσβαση σε χώρους πρασίνου. Η άνιση δυνατότητα των μαθητών/τριών να απολαμβάνουν τα οφέλη των χώρων πρασίνου αναδεικνύει την ύπαρξη πράσινων ανισοτήτων. Συνεπώς, απαιτείται μια πολύπλευρη προσέγγιση, συμπεριλαμβανομένης της ενσωμάτωσή της υπαίθριας εκπαίδευσης στην εθνική εκπαιδευτική πολιτική, της αύξησης της ευαισθητοποίησης για τα πιθανά οφέλη της, της αλλαγής των εκπαιδευτικών προτεραιοτήτων, της αυξημένης χρηματοδότησης, της ενσωμάτωσης της εκπαίδευσης σε εξωτερικούς χώρους στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, και των υποστηρικτικών χωροταξικών, πολεοδομικών και περιβαλλοντικών πολιτικών, έτσι ώστε να αξιοποιηθούν τα οφέλη της μάθησης σε εξωτερικούς χώρους εντός αλλά και εκτός της σχολικής αυλής. Η κατασκευή των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι εξίσου σημαντική με όσα διδάσκονται μέσα σε αυτά. Η οικοδόμηση ενός βιώσιμου μέλλοντος ξεκινά κυριολεκτικά από τα θεμέλια, δηλαδή την παιδεία.