Λογοτεχνική εκπαίδευση: κατανόηση και βελτίωση των ομιλιακών πρακτικών κατά τη διαλογική ερμηνεία των λογοτεχνικών κειμένων μέσα από τη γλωσσική ανάλυση των εκφωνημάτων

Abstract

The present study investigates interpretive dialogue in literature teaching as a multi-layered dialogic system, focusing on its structural architecture and on the meaning-making dynamics that unfold within it. Through micro- and meso-level examination, the study addresses questions that remain underexplored in current literature, including the different ways in which students orient to and build on one another’s perspectives, the teacher’s mediating role in shaping these dynamics, and the interactional mechanisms through which topic is jointly constructed and developed in relation to collaborative textual inquiry. The analysis draws on classroom talk from upper secondary literature lessons in which interpretive dialogue is implemented in whole-class discussions. An interdisciplinary approach was adopted, combining tools from Sociocultural Discourse Analysis, Conversation Analysis, and coding schemes for analyzing dialogue in educational settings, in order to examine both the content of the dialogue and the interactional organization through which that content is produced. The findings show that interpretive dialogue is typically organized in three phases -comprehension, main interpretive inquiry, and concluding syntheses- while remaining flexible enough to adapt to the shifting conditions of classroom teaching. The study further shows that dialogic meaning-making is grounded in differentiating patterns of taking up others’ perspectives, which emerge in a self-organizing way, while the teacher dynamically mediates the learning process by strategically opening up and deepening of the dialogic space. At the same time, topic is not developed through predetermined scripts, but as an interactional achievement shaped by participants’ topical moves and by the ongoing negotiation of what counts as relevant. The study concludes that the generative potential of interpretive dialogue lies not in eliminating the tensions between monologicity and dialogicity, but in managing them continuously to achieve pedagogical goals. These findings may also offer directions for discursive practices that may support both in-service and pre-service teachers in incorporating interpretive dialogue as a dialogic method into their teaching and instructional design.

Η παρούσα μελέτη διερευνά τον ερμηνευτικό διάλογο στη διδασκαλία της λογοτεχνίας ως ένα πολυεπίπεδο διαλογικό σύστημα, εστιάζοντας στη δομική αρχιτεκτονική του και στις δυναμικές νοηματοδότησης που αναπτύσσονται εντός του. Μέσα από τη μικρο- και μεσο-αναλυτική εξέτασή του, η έρευνα φωτίζει ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά στη διεθνή βιβλιογραφία, όπως οι διαφορετικοί τρόποι με τους οποίους οι μαθητές προσανατολίζονται προς την προοπτική του άλλου και την αξιοποιούν, ο διαμεσολαβητικός ρόλος του εκπαιδευτικού στη διαμόρφωση αυτών των δυναμικών και οι αλληλεπιδραστικοί μηχανισμοί μέσω των οποίων το θέμα συγκροτείται και εξελίσσεται σε συνάρτηση με μία παραγωγική επεξεργασία του κειμένου. Η ανάλυση βασίστηκε σε ομιλιακά δεδομένα τάξεων Λυκείου, όπου ο ερμηνευτικός διάλογος εφαρμόζεται σε συνθήκες ολομέλειας. Ακολουθήθηκε μία διεπιστημονική προσέγγιση, με αξιοποίηση εργαλείων από την Κοινωνικο-πολιτισμική Ανάλυση Λόγου, την Ανάλυση Συνομιλίας και κωδικοποιητικά σχήματα για την ανάλυση διαλόγου στην εκπαίδευση, ώστε να μελετηθούν τόσο το περιεχόμενο του διαλόγου όσο και οι τρόποι μέσω των οποίων αυτό το περιεχόμενο οργανώνεται μέσα από την αλληλεπίδραση. Τα ευρήματα δείχνουν ότι ο ερμηνευτικός διάλογος οργανώνεται συνήθως σε τρεις φάσεις -κατανόηση, κυρίως ερμηνευτική διερεύνηση και καταληκτικές συνθέσεις- χωρίς, ωστόσο, να αποτελεί ένα άκαμπτο μοντέλο, καθώς προσαρμόζεται στις εκάστοτε συνθήκες της διδασκαλίας. Επίσης, αναδείχθηκε ότι η διαλογική οικοδόμηση νοήματος στηρίζεται σε διαφοροποιημένα μοτίβα υιοθέτησης της προοπτικής του άλλου, τα οποία αναδύονται με αυτο-οργανωμένο τρόπο, ενώ ο εκπαιδευτικός διαμεσολαβεί δυναμικά τη μαθησιακή διαδικασία μέσω της στρατηγικής διεύρυνσης και εμβάθυνσης του διαλογικού χώρου. Παράλληλα, το θέμα δεν οργανώνεται μέσα από προκαθορισμένα θεματικά σενάρια διδασκαλίας, αλλά ως αλληλεπιδραστικό επίτευγμα, το οποίο εξελίσσεται μέσα από τις θεματικές κινήσεις των συμμετεχόντων και τη συνεχή διαπραγμάτευση του τι θεωρείται συναφές. Η μελέτη καταλήγει ότι η παραγωγική δυναμική του ερμηνευτικού διαλόγου δεν απορρέει από την εξάλειψη των εντάσεων μεταξύ μονολογικότητας και διαλογικότητας, αλλά από τη συνεχή και παιδαγωγικά ρυθμιζόμενη διαχείρισή τους. Τα ευρήματα αυτά μπορεί να προσφέρουν προτάσεις πρακτικών λόγου για εν ενεργεία και εκπαιδευόμενους εκπαιδευτικούς που επιδιώκουν να εντάξουν τον ερμηνευτικό διάλογο, ως διαλογική μέθοδο, στη διδασκαλία και στον διδακτικό τους σχεδιασμό.