Τα μουσικοκινητικά παιχνίδια των παιδιών προσχολικής ηλικίας στην Ελλαδική επικράτεια (τέλη 19ου - αρχές 20ου αιώνα): μία ιστορικο-κοινωνιολογική προσέγγιση

Abstract

This dissertation seeks to investigate the construction of “children” and “childhood” as it emerges through archival material that relates to the music and movement games practiced by preschool-aged children in Greece during the late 19th and early 20th century. Music-movement games can be defined as “games and/or songs that incorporate rhythmic movement of parts or the whole of the body.” The dissertation adopts a historical sociology perspective and examines sources and archival material of the period, looking into (a) how practices of musical play in everyday life have been represented in game collections of the period, and (b) how these games were appropriated in order to fit into the prevailing educational perspective of the day. Drawing on Foucault’s archaeology, the analysis aims to generate micro-narratives that resist universal claims and instead highlight how experiences and meanings are constructed, negotiated, and appropriated within specific power relations, as manifested in children’s musical play practices. The findings of the dissertation indicate that children’s musical play in the late 19th and early 20th c. was not merely a recreational form; rather, children’s musical game practices reveal their active participation in social life, as well as their dynamic relationship with the dominant values and the prevailing discourse of the time. Childhood in the late 19th and early 20th centuries, as revealed through musical play, is approached as a multidimensional social construct, continuously negotiated and shaped by children and adults in the cultural context of the period. At the same time, the introduction of such games into the newly established preschool education system functioned both as a means of knowledge transmission and acquisition, and as an instrument of discipline, inculcating and teaching ideas, values, roles, and rules. In this context, the pedagogical discourses of the Science of Education were constituted as mechanisms of subjectification, shaping the child as a pupil.

Η παρούσα έρευνα επιχειρεί να μελετήσει τις αναπαραστάσεις της παιδικής ηλικίας στην ελλαδική επικράτεια στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, εστιάζοντας στα μουσικοκινητικά παιχνίδια που ασκούσαν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας εκείνη την εποχή. Στόχος της έρευνας είναι η διερεύνηση των μορφών γνώσης και των αντιλήψεων για την παιδική ηλικία, όπως αυτές φαίνεται να διαμορφώνονται μέσω των τεκμηρίων που αναφέρονται στα μουσικά παιχνίδια, στον ρόλο που είχαν στην καθημερινότητα των παιδιών, και στη λειτουργία που καλούνταν να επιτελέσουν στα νεοϊδρυθέντα (μετά το 1880) νηπιαγωγεία. Η διατριβή υιοθετεί ιστορικο-κοινωνιολογική οπτική και μελετά πηγές και αρχειακό υλικό της περιόδου, επιχειρώντας τη συγκριτική μελέτη των πρακτικών μουσικού παιχνιδιού στην καθημερινή ζωή και στο εκπαιδευτικό πλαίσιο, με σκοπό την έμμεση κατανόηση του τρόπου με τον οποίο η παιδική ηλικία βιωνόταν, αναπαρίστατο και νοηματοδοτούνταν. Ως μουσικοκινητικά παιχνίδια ορίζονται «τα παιχνίδια και/ή τα τραγούδια των οποίων το κεντρικό χαρακτηριστικό είναι οι ρυθμικές κινήσεις μέρους ή ολόκληρου του σώματος». Η έρευνα αναδεικνύει την κομβική θέση της κίνησης, της δημιουργικότητας και της ανακάλυψης στη διαμόρφωση της παιδικής εμπειρίας. Η μελέτη αξιοποιεί λαογραφικά και παιδαγωγικά κείμενα του 19ου και του 20ού αιώνα, καθώς και τις μικροπρακτικές των παιδιών (τα μουσικοκινητικά παιχνίδια), με σκοπό να καταδείξει τον τρόπο συγκρότησης του υποκειμένου της παιδικής ηλικίας στο μεταίχμιο ανάμεσα στην καθημερινότητα και την εκπαιδευτική θεσμοποίηση. Μέσα από τα μεθοδολογικά εργαλεία που μας παρέχει ο Μισέλ Φουκώ, και συγκεκριμένα η αρχαιολογία του, η ανάλυση επιχειρεί να παραγάγει μικρο-αφηγήσεις, οι οποίες δεν διεκδικούν καθολικότητα, αλλά φωτίζουν την ποικιλία εμπειριών και τις σχέσεις εξουσίας που ενσωματώνονται στον κοινωνικό ιστό και αντανακλώνται στις παιδικές πρακτικές μουσικού παιχνιδιού. Τα ευρήματα της διατριβής καταδεικνύουν ότι οι εν λόγω μικροπρακτικές δεν συνιστούν απλώς μορφές ψυχαγωγίας, αλλά αποκαλύπτουν την ενεργό συμμετοχή των παιδιών στην κοινωνική ζωή, καθώς και τη δυναμική τους σχέση με τις κυρίαρχες αξίες και τον κυρίαρχο λόγο (discourse) της εποχής. Η παιδική ηλικία κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, όπως αναδεικνύεται μέσα από το μουσικό παιχνίδι, προσεγγίζεται ως πολυδιάστατη κοινωνική κατασκευή, που είναι αντικείμενο συνεχούς διαπραγμάτευσης και συνδιαμόρφωσης από τα παιδιά, τους ενήλικες και το πολιτισμικό πλαίσιο της περιόδου. Παράλληλα, η εισαγωγή των παιχνιδιών και η οικειοποίησή τους από τη νεοσύστατη προσχολική εκπαίδευση λειτούργησε ως φορέας μετάδοσης και κατάκτησης της γνώσης, καθώς και ως φορέας επιβολής της πειθαρχίας, μετάδοσης και εκμάθησης ιδεών, αξιών, ρόλων και κανόνων· στο πλαίσιο αυτό, οι παιδαγωγικοί λόγοι της Επιστήμης της Αγωγής συγκροτήθηκαν ως μηχανισμοί υποκειμενοποίησης, διαμορφώνοντας το παιδί ως μαθητή.

Cette thèse vise à étudier la construction des notions d’« enfant » et d’« enfance » telle qu’elle émerge à travers les archives relatives aux jeux musicaux et motrices pratiqués par les enfants d’âge préscolaire en Grèce à la fin du XIXᵉ et au début du XXᵉ siècle. Les jeux musicomoteurs peuvent être définis comme des « jeux et/ou chansons incorporant des mouvements rythmiques d’une partie ou de l’ensemble du corps ». La thèse adopte une perspective de sociologie historique et examine les sources et documents d’archives de l’époque, en se concentrant sur (a) la manière dont les pratiques de jeu musical dans la vie quotidienne ont été représentées dans les recueils de jeux de l’époque, et (b) la façon dont ces jeux ont été appropriés afin de s’inscrire dans la perspective éducative dominante du moment. S’appuyant sur l’archéologie de Foucault, l’analyse vise à produire des micro-récits qui résistent aux affirmations universelles et mettent plutôt en lumière la manière dont les expériences et les significations sont construites, négociées et appropriées dans des relations de pouvoir spécifiques, telles qu’elles se manifestent dans les pratiques de jeu musical des enfants. Les résultats de la thèse indiquent que le jeu musical des enfants à la fin du XIXᵉ et au début du XXᵉ siècle n’était pas simplement une forme de loisir ; au contraire, les pratiques de jeu musical des enfants révèlent leur participation active à la vie sociale, ainsi que leur relation dynamique avec les valeurs dominantes et le discours prédominant de l’époque. L’enfance à la fin du XIXᵉ et au début du XXᵉ siècle, telle qu’elle est révélée par le jeu musical, est abordée comme une construction sociale multidimensionnelle, continuellement négociée et façonnée par les enfants et les adultes dans le contexte culturel de la période. Parallèlement, l’introduction de ces jeux dans le système préscolaire nouvellement établi a fonctionné à la fois comme moyen de transmission et d’acquisition des connaissances, et comme instrument de discipline, inculquant et enseignant des idées, valeurs, rôles et règles. Dans ce contexte, les discours pédagogiques de la Science de l’Éducation se sont constitués comme des mécanismes de subjectivation, façonnant l’enfant en tant qu’élève.