Η έννοια της πλάνης από τη φιλοσοφία στο σύγχρονο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό: θεωρητικές και σχεδιαστικές προσεγγίσεις

Abstract

This thesis focuses on the philosophical concept of fallacy, seeking to explore its potential of becoming a design tool for contemporary architectural design, and its role in creating multiple qualities of space. The conceptual - design tool is the starting point for investigating the qualities of each space, marking – in several occasions – turning points in the evolution of architecture. This research work examines fallacy as such a tool, through the practice of blurring, and looks for connection paths with periods of shock during the development of the architectural object in contemporary era, in order to point out systems of multiple significations that question existing frameworks and rules related to the conception and organization of space, often leading to new conditions. The thesis studies initially the concept of fallacy in the field of philosophy, the transformations and interpretations it adopts during the period of post-structuralism while interwoven with the concepts of vagueness and indeterminacy, focusing on the informal fallacy of amphiboly. Then, the thesis examines its implementation in the field of architecture, to its theoretical discourse, through the mechanism of amphiboly (or syntactic ambiguity) and mainly to its applied work through the practice of blurring and its modalities (literal, phenomenal, conceptual), choosing three cotemporary architectural projects (Blur Building / Diller + Scofidio, Sendai Médiathèque / Toyo Ito, Aronoff Center for Design & Art / Peter Eisenman). The thesis traces the period from the late 1980s (Deconstruction) to the early 21st century (Information Age), which is a transitional period for architectural design with intense social changes that inevitably affected the field of architecture. In particular, the study argues that amphiboly acts as a mechanism that enables the architectural object to be adaptive to multiple meanings, and blurring acts as a practice that attempts to unload it from its semantic content, thus releasing it from its regulatory framework and making it work as an ‘open’ text for multiple readings and interpretations. The thesis, therefore, aims to the study of the specific conceptual and design features of fallacy and to the identification of architectural qualities that attempt – even in an abstract way - to give new interpretations to the architectural object in the context of new space planning processes and at the same time to activate users in the direction of detaching them from rules and behavioral patterns. Consequently, based on the new context of space planning, which presupposes an interaction of forces and variables, the investigation of the informal fallacy of amphiboly through the practice of blurring may contribute in the search for new conceptual-design tools in the field of architectural design as well as the spatial design in general, developing its mechanisms and its intentions.

Η παρούσα διατριβή στρέφει το φακό στην έννοια της πλάνης, έννοια φιλοσοφική, προκειμένου να διερευνήσει τη συνθήκη ανάδειξής της σε σχεδιαστικό εργαλείο του σύγχρονου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, αλλά και το ρόλο της στη δημιουργία ποικίλων ποιοτήτων του χώρου. Το εννοιολογικό – σχεδιαστικό εργαλείο, αποτελεί αφετηρία για τη διερεύνηση των ποιοτήτων του εκάστοτε χώρου, σηματοδοτεί πολλές φορές σημεία – καμπές στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής. Η έρευνα εξετάζει την πλάνη –ως τέτοιο εργαλείο μέσα από την πρακτική της θόλωσης (blurring), - και αναζητά τους τρόπους σύνδεσής της με περιόδους κλυδωνισμού κατά την εξέλιξη του αρχιτεκτονικού αντικειμένου στη σύγχρονη εποχή, προκειμένου να αναδείξει συστήματα πολλαπλών νοηματοδοτήσεων που θέτουν υπό αμφισβήτηση ισχύοντα πλαίσια και κανόνες σύλληψης και οργάνωσης του χώρου, οδηγώντας, πολλές φορές, σε νέες καταστάσεις. Η έρευνα μελετά αρχικά την έννοια της πλάνης στο πεδίο της φιλοσοφίας, τους μετασχηματισμούς και τις ερμηνείες που δέχεται κατά την περίοδο του μεταστρουκτουραλισμού στη συνύφανσή της με τις έννοιες της ασάφειας και της απροσδιοριστίας, εστιάζοντας στην άτυπη πλάνη της αμφιλογίας (amphiboly). Στη συνέχεια, η έρευνα εξετάζει την εφαρμογή της στο πεδίο της αρχιτεκτονικής, στο θεωρητικό της Λόγο, μέσα από τον μηχανισμό της αμφιλογίας (ή συντακτικής αμφισημίας) και κυρίως στον εφαρμοσμένο της Λόγο, μέσα από την πρακτική της θόλωσης και τις τροπικότητές της (κυριολεκτική, φαινομενική, εννοιολογική), επιλέγοντας τρία έργα σύγχρονων αρχιτεκτόνων (Blur Building / Diller + Scofidio, Sendai Médiathèque / Toyo Ito, Aronoff Center for Design & Art / Peter Eisenman). Η έρευνα εντοπίζεται στην περίοδο από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 (ρεύμα αποδόμησης) έως τις αρχές του 21ου αιώνα (εποχή της πληροφορίας), μια μεταβατική περίοδο για τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, με έντονες κοινωνικές αλλαγές που αναπόφευκτα επηρέασαν και το πεδίο της αρχιτεκτονικής. Ειδικότερα, η διατριβή υποστηρίζει, ότι η αμφιλογία, λειτουργεί ως ένας μηχανισμός που επιτρέπει στο αρχιτεκτονικό αντικείμενο να επιδέχεται πολλαπλές νοηματοδοτήσεις, και η θόλωση, ως μια πρακτική που επιχειρεί να το αποφορτίσει από το σημασιολογικό του περιεχόμενο και κατ’ επέκταση να το αποδεσμεύσει από το κανονιστικό του πλαίσιο για να το κάνει να λειτουργήσει ως ‘ανοιχτό’ κείμενο ποικίλων αναγνώσεων και κατανοήσεων. Η διατριβή στοχεύει, λοιπόν, στη μελέτη των ιδιαίτερων εννοιολογικών και σχεδιαστικών χαρακτηριστικών της πλάνης και στον εντοπισμό των αρχιτεκτονικών ποιοτήτων που επιχειρούν – έστω και με αφαιρετικό τρόπο – να προσδώσουν νέες ερμηνείες στο αρχιτεκτονικό αντικείμενο στα πλαίσια νέων διαδικασιών σχεδιασμού του χώρου και παράλληλα να ενεργοποιήσουν τον άνθρωπο στην κατεύθυνση αποδέσμευσής του από κανόνες και πρότυπα συμπεριφοράς. Στα νέα πλαίσια, λοιπόν, σχεδιασμού του χώρου, που προϋποθέτουν ένα περιβάλλον αλληλεπίδρασης δυνάμεων και μεταβλητών, η διερεύνηση της άτυπης πλάνης της αμφιλογίας μέσα από την πρακτική της θόλωσης, μπορεί να συμβάλλει στην αναζήτηση νέων εννοιολογικών – σχεδιαστικών εργαλείων τόσο στο πεδίο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, όσο και του σχεδιασμού του χώρου γενικότερα, των μηχανισμών και των προθέσεών του.