Ποιότητα ζωής, κοινωνική υποστήριξη ή απομόνωση των ηλικιωμένων που λαμβάνουν οικογενειακή ή ιδρυματική φροντίδα: προτάσεις για διοικητικές αλλαγές

Abstract

Purpose This doctoral dissertation aimed to examine the impact of care models, both familial and institutional, on the quality of life, social support, and isolation of older adults in Greece. Given the demographic shift toward an aging population, the study critically evaluated how different care settings influenced the well-being of elderly individuals. It also explored the structural adjustments and policy changes required to optimize elderly care, focusing on social networks, administrative reforms, and healthcare accessibility to improve overall quality of life. Methodology This doctoral research was based on the use of three internationally recognized questionnaires, translated and validated in the Greek language, which were deemed appropriate for assessing the quality of life and social parameters of the elderly. Specifically, the SF-12 was used to measure physical and mental health, the MSPSS-12 to assess perceived social support, and the UCLA-20 to capture social isolation and loneliness. Data collection took place from March to August 2024 in public and private elder care facilities, as well as through home care services, with the aim of holistically investigating the aforementioned parameters. A mixed research design was used to provide a comprehensive analysis of the dynamics of elderly care. Quantitative data were collected through structured surveys distributed to elderly individuals in family and institutional care settings. These surveys measured key indicators, including perceived social support, emotional well-being, and life satisfaction. Additionally, qualitative data were collected through indepth interviews with caregivers, healthcare professionals, and elderly participants to gain insights into their lived experiences. Policy documents and administrative reports were also analyzed to assess the effectiveness of existing elderly care frameworks and to identify potential areas for reform. Results The findings revealed a strong correlation between social support structures and the well-being of elderly individuals. Those receiving family-based care reported higher emotional satisfaction but also faced caregiver strain and limited access to specialized medical services. In contrast, elderly indi-viduals in institutional settings benefited from structured healthcare programs and social activities but often expressed feelings of loneliness and redu-ced autonomy. Regional 506 disparities were also identified, with elderly individuals in rural areas facing higher risks of social exclusion due to inade-quate care infrastructure. The study emphasized the need for a comprehensive approach that combines community-based support with institutional resources to address the multifaceted challenges of aging. Data collection took place between March and August 2024 and involved a total of 600 older adults, with 50% receiving family care and 50% receiving institutional care. Among the participants, 65.3% were women, 64.2% were widowed, and 42.5% resided in rural areas. Additionally, 42% had completed primary education, 43.8% had two children, and 40.8% reported a moderate financial status. Regarding health status, 81.8% of the participants reported having at least one chronic illness, and 91.8% were receiving pharmaceutical trea-tment. Furthermore, 70% had reduced self-care ability. In terms of perceived social support, the mean score for support from family was 4.8, from fri-ends 4.2, and from significant others 5.0. Notably, 45% of older adults in institutional care reported high levels of loneliness, compared to just 23% of those in family care settings. Conclusions The dissertation highlighted the need for a paradigm shift in elderly care, documenting that a hybrid model combining the advantages of both family and institutional care could significantly improve their quality of life. The findings revealed the necessity of strengthening home care services and pro-viding financial and social incentives to caregivers to enhance the availability and quality of care. Moreover, it was found that the use of digital techno-logies can play a crucial role in enhancing the social connectivity of elderly individuals. Finally, the need emerged for targeted training programs for caregivers, aiming to integrate psychological and emotional support strategies, contributing to the reduction of social isolation and the promotion of overall well-being among the elderly. Keywords Elderly, quality of life, social support, social isolation, family care, institutional care.

Σκοπός Η παρούσα διδακτορική διατριβή είχε ως στόχο να εξετάσει τον αντίκτυπο των μοντέλων φροντίδας, οικογενειακής και ιδρυματικής, στην ποιότητα ζωής, την κοινωνική υποστήριξη και την απομόνωση των ηλικιωμένων στην Ελλάδα. Δεδομένης της δημογραφικής στροφής προς τη γήρανση του πληθυσμού, η έρευνα αξιολόγησε κριτικά πώς τα διαφορετικά πλαίσια φροντίδας επηρέασαν την ευημερία των ηλικιωμένων ατόμων. Επίσης, διερεύνησε τις δομικές προσαρμογές και αλλαγές σε επίπεδο πολιτικής που απαιτούνται για τη βελτιστοποίηση της φροντίδας ηλικιωμένων, εστιάζοντας στα κοινωνικά δίκτυα, τις διοικητικές μεταρρυθμίσεις και την προσβασιμότητα στην υγειονομική περίθαλψη για τη βελτίωση της συνολικής ποιότητας ζωής. Μεθοδολογία Η παρούσα διδακτορική έρευνα βασίστηκε στη χρήση τριών διεθνώς αναγνωρισμένων ερωτηματολογίων, μεταφρασμένων και σταθμισμένων στην ελληνική γλώσσα, τα οποία κρίθηκαν κατάλληλα για την αξιολόγηση της ποιότητας ζωής και των κοινωνικών παραμέτρων των ηλικιωμένων. Συγκεκριμένα, χρησιμοποιήθηκε το SF-12 για τη μέτρηση της σωματικής και ψυχικής υγείας, το MSPSS-12 για την εκτίμηση της αντιλαμβανόμενης κοινωνικής υποστήριξης και το UCLA-20 για την αποτύπωση της κοινωνικής απομόνωσης και της μοναξιάς. Η συλλογή των δεδομένων πραγματοποιήθηκε από τον Μάρτιο έως τον Αύγουστο του 2024 σε δημόσιες και ιδιωτικές δομές φροντίδας ηλικιωμένων, καθώς και μέσω υπηρεσιών κατ' οίκων φροντίδας, με στόχο την ολιστική διερεύνηση των παραπάνω παραμέτρων. Χρησιμοποιήθηκε μεικτός ερευνητικός σχεδιασμός για την παροχή μιας ολοκληρωμένης ανάλυσης της δυναμικής της φροντίδας ηλικιωμένων. Τα ποσοτικά δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω δομημένων ερευνών που διανεμήθηκαν σε ηλικιωμένα άτομα σε περιβάλλον οικογενειακής και ιδρυματικής φροντίδας. Αυτές οι έρευνες μέτρησαν βασικούς δείκτες, συμπεριλαμβανομένης της αντιλαμβανόμενης κοινωνικής υποστήριξης, της συναισθηματικής ευημερίας και της ικανοποίησης από τη ζωή. Επιπλέον, συγκεντρώθηκαν ποιοτικά δεδομένα μέσω εις βάθος συνεντεύξεων με φροντιστές, επαγγελματίες υγείας και ηλικιωμένους συμμετέχοντες προκειμένου ν’ αποκτηθούν γνώσεις σχετικά με τις βιωμένες εμπειρίες τους. Έγγραφα πολιτικής και διοικητικές εκθέσεις αναλύθηκαν επίσης για να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων πλαισίων φροντίδας ηλικιωμένων και να εντοπιστούν πιθανοί τομείς για μεταρρύθμιση. Αποτελέσματα Τα ευρήματα αποκάλυψαν μια ισχυρή συσχέτιση μεταξύ των δομών κοινωνικής υποστήριξης και της ευημερίας των ηλικιωμένων ατόμων. Όσοι λάμβαναν φροντίδα με βάση την οικογένεια ανέφεραν υψηλότερη συναισθηματική ικανοποίηση, αλλά αντιμετώπισαν επίσης καταπόνηση των φροντιστών και περιορισμένη πρόσβαση σε εξειδικευμένες ιατρικές υπηρεσίες. Αντίθετα, τα ηλικιωμένα άτομα σε ιδρυματικά περιβάλλοντα επωφελήθηκαν από δομημένα προγράμματα υγειονομικής περίθαλψης και κοινωνικά προγράμματα, συχνά εξέφραζαν αισθήματα μοναξιάς και μειωμένης αυτονομίας. Εντοπίστηκαν επίσης περιφερειακές ανισότητες, με τα ηλικιωμένα άτομα σε αγροτικές περιοχές να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερους κινδύνους κοινωνικού αποκλεισμού λόγω ανεπαρκών υποδομών περίθαλψης. Η έρευνα τόνισε την ανάγκη για μια ολοκληρωμένη προσέγγιση που συνδυάζει την υποστήριξη που βασίζεται στην κοινότητα με θεσμικούς πόρους για την αντιμετώπιση των πολύπλευρων προκλήσεων της γήρανσης. Η συλλογή των δεδομένων πραγματοποιήθηκε κατά το διάστημα από τον Μάρτιο έως τον Αύγουστο του 2024 και αφορούσε συνολικά 600 ηλικιωμένα άτομα, εκ των οποίων το 50% διέμεναν σε πλαίσιο οικογενειακής φροντίδας και το υπόλοιπο 50% σε ιδρυματική φροντίδα. Από το συνολικό δείγμα, το 65,3% ήταν γυναίκες, το 64,2% ήταν χήροι/ες, ενώ το 42,5% διέμεναν σε αγροτικές περιοχές. Το 42% ήταν απόφοιτοι δημοτικού, το 43,8% είχαν δύο παιδιά και το 40,8% δήλωσαν μέτρια οικονομική κατάσταση. Όσον αφορά την κατάσταση υγείας, το 81,8% των συμμετεχόντων παρουσίαζε τουλάχιστον ένα χρόνιο νόσημα, ενώ το 91,8%λάμβανε φαρμακευτική αγωγή. Επιπλέον, το 70% εμφάνιζε μειωμένη ικανότητα αυτοεξυπηρέτησης. Σε ό,τι αφορά την αντιληπτή κοινωνική υποστήριξη, η μέση τιμή (ΜΤ) από την οικογένεια ήταν 4,8, από τους φίλους 4,2 και από τους «σημαντικούς άλλους» 5,0. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το εύρημα ότι το 45% των ηλικιωμένων που διέμεναν σε ιδρύματα ανέφεραν υψηλά επίπεδα μοναξιάς, σε αντίθεση με μόλις το 23% όσων λάμβαναν οικογενειακή φροντίδα. Συμπεράσματα Η διατριβή ανέδειξε την ανάγκη για μια αλλαγή παραδείγματος στη φροντίδα των ηλικιωμένων, τεκμηριώνοντας ότι ένα υβριδικό μοντέλο, το οποίο συνδυάζει τα πλεονεκτήματα της οικογενειακής και της ιδρυματικής φροντίδας, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους. Από τα ευρήματα αναδείχθηκε η ανάγκη ενίσχυσης των υπηρεσιών κατ’ οίκον φροντίδας, καθώς και η ανάγκη για οικονομικά και κοινωνικά κίνητρα προς τους φροντιστές, ώστε να ενισχυθεί η διαθεσιμότητα και η ποιότητα της φροντίδας. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η αξιοποίηση ψηφιακών τεχνολογιών μπορεί να λειτουργήσει καθοριστικά για την ενίσχυση της κοινωνικής συνδεσιμότητας των ηλικιωμένων. Τέλος, προέκυψε η ανάγκη στοχευμένων προγραμμάτων κατάρτισης για φροντιστές, με στόχο την ενσωμάτωση στρατηγικών ψυχολογικής και συναισθηματικής υποστήριξης, συμβάλλοντας στην άμβλυνση της κοινωνικής απομόνωσης και στην προαγωγή της συνολικής ευημερίας των ηλικιωμένων. Λέξεις κλειδιά Ηλικιωμένοι, ποιότητα ζωής, κοινωνική υποστήριξη, κοινωνική απομόνωση, οικογενειακή φροντίδα, ιδρυματική φροντίδα.