Πόλεμος και βιοπολιτική στο σύγχρονο ελληνικό παράδειγμα

Abstract

This thesis examined war discourse through discourse analysis in news media, legislation and official political discourse, on the topics of the “refugee – migrant issue”, the Greek – Turkish antagonism and the COVID – 19 pandemic. Specifically, Greek public discourse during the period 2020 – 2022 and the major events of the time were examined. In addition, this study analyzed a segment of public discourse on the Ukraine war (2022), including some texts produced by opposing sides of the war, within the domestic public sphere. The aim of this thesis was the systematic identification of the key features of war discourse within the examined corpus, including dominant metaphors, rhetorics, representations and discursive strategies. Also, the stakes of the war discourse were subsequently examined, through analysis of the “threat” and “enemy” categories that structured war rhetoric. Central to the focus of the research was the investigation of the way gender and nation intersect with war discourse and how they are implicated in subject formation processes. The thesis employed Foucauldian and critical discourse analysis, in order to systematically trace war discourse and to shed light on the power relations that traverse it, as well as the inequalities it produces. The material examined consisted of 126 texts (one of which was in Russian), classified according to their form and source, as follows: 1. Newspaper frontpages and news website articles (news media discourse), 2. Addresses of the prime minister, ministerial press releases and national – operational = technical plans (official political discourse) and 3. Legislative texts (Legislative Acts and ministerial decision). The thesis concluded that war discourse played a dominant role in Greek public debate during the period 2020 – 2022, in relation to the “refugee – migrant issue”, the Greek – Turkish antagonism and the COVID – 19 pandemic. War discourse was articulated through the categories of “threat” and “enemy,” drawing upon gendered representations and strategies rooted in dominant narratives of femininity and masculinity, as well as nationalist discourse that re-framed the nation – state historically, alongside with heroization practices and narratives of securitization. Furthermore, this study identified militarization rhetorics and discursive practices structured around security policies and biopolitical governance. Focusing on the intersection of war discourse with gender and nation, it showed how this discourse shaped subjects as well as abjects according to particular models of gendered and national citizenship, constituting embodied subjects as “threats” and “enemies.” Finally, the thesis contributed new interpretative tools to the scholarly debate on war discourse and biopolitical governance from the analytical perspective of nation and gender.

Η παρούσα διατριβή έχει ως αντικείμενο έρευνας τον πολεμικό λόγο μέσα από την ανάλυση της δημόσιας συζήτησης στην ειδησεογραφία, τη νομοθεσία και τον επίσημο πολιτικό λόγο στο «προσφυγικό – μεταναστευτικό ζήτημα», τον ελληνοτουρκικό ανταγωνισμό και την επιδημία COVID-19. Συγκεκριμένα, μελετήθηκε ο ελληνικός δημόσιος λόγος για το χρονικό διάστημα 2020 με 2022, με εστίαση κυρίως στο έτος 2020 και τα συμβάντα που συνέβησαν τότε. Επίσης, αναλύθηκε ο δημόσιος λόγος αναφορικά στον πόλεμο για την Ουκρανία (2022), εξετάζοντας κείμενα και των αντιπαρατιθέμενων πλευρών στην εγχώρια δημόσια σφαίρα. Σκοπός της έρευνας ήταν ο συστηματικός εντοπισμός των χαρακτηριστικών του πολεμικού λόγου στο σώμα του υλικού: οι κυρίαρχες μεταφορές, οι ρητορικές, οι αναπαραστάσεις και οι στρατηγικές λόγου που πρωτοστάτησαν. Έπειτα, η διατριβή εξέτασε τα διακυβεύματα του λόγου του πολέμου, μέσα από την ανάλυση των κατηγοριών της «απειλής» και του «εχθρού» που οργάνωσαν την πολεμική ρητορική. Το επίκεντρο της έρευνας αποτέλεσε ο εντοπισμός των τρόπων με τους οποίους οι λόγοι για το φύλο και το έθνος διαπλέκονται με το λόγο του πολέμου και πώς εμπλέκονται στις διαδικασίες συγκρότησης των υποκειμένων. Η διατριβή πραγματοποίησε ανάλυση λόγου του σώματος του υλικού με τη φουκωική και την κριτική αναλυτική μέθοδο, επιτρέποντας στη μεθοδική ανίχνευση του πολεμικού λόγου και στην ανάδειξη της λειτουργίας των σχέσεων εξουσίας που τον διατρέχουν και των ανισοτήτων που παράγει. Η ανάλυση λόγου διεξήχθη σε ένα σώμα υλικού που αποτελείται από 126 «κείμενα» (εκ των οποίων το ένα ρωσόφωνο), τα οποία διακρίνονται στις εξής κατηγορίες, σύμφωνα με τη μορφή και την πηγή προέλευσής τους: 1. πρωτοσέλιδα εφημερίδων και κείμενα ειδησεογραφικών ιστότοπων (δημοσιογραφικός λόγος), 2. πρωθυπουργικά διαγγέλματα, δελτία τύπου υπουργείων, έγγραφα εθνικών – επιχειρησιακών – τεχνικών σχεδίων (επίσημος πολιτικός λόγος) και 3. κείμενα της νομοθεσίας (Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου και υπουργικές αποφάσεις). Η έρευνα συμπέρανε πως ο πολεμικός λόγος πρωτοστάτησε στην ελληνική δημόσια συζήτηση της περιόδου 2020 – 2022, αναφορικά στο «προσφυγικό – μεταναστευτικό ζήτημα», τον ελληνοτουρκικό ανταγωνισμό και την επιδημία COVID-19. Ο λόγος του πολέμου διαρθρώθηκε σύμφωνα με τις κεντρικές έννοιες – κατηγορίες της «απειλής» και του «εχθρού» και αξιοποίησε έμφυλες αναπαραστάσεις και στρατηγικές που αναφέρονταν στις κυρίαρχες αφηγήσεις για τη θηλυκότητα και την αρρενωπότητα και εθνικιστικούς λόγους που αναφέρονταν στο έθνος – κράτος μέσα από ιστορικές αναπλαισιώσεις, ηρωοποιητικές πρακτικές και ασφαλειοποιητικούς λόγους. Επίσης, η έρευνα εντόπισε μιλιταριστικές ρητορικές και πρακτικές στρατιωτικοποίησης που συνέδεσαν την ανακήρυξη του «πολέμου» με την εφαρμογή βιοπολιτικών μηχανισμών διακυβέρνησης, με επίκεντρο τις πολιτικές της ασφάλειας. Στη συνάρθρωση του λόγου του πολέμου με το φύλο και το έθνος, καταγράφηκε η δράση αυτών των λόγων στους μηχανισμούς υποκειμενοποίησης, εγκαλώντας σε συγκεκριμένα πρότυπα έμφυλης και εθνικής πολιτειότητας και στους μηχανισμούς αποκειμενοποίησης όσων ενσώματων υποκειμένων τοποθετήθηκαν στην επικράτεια της «απειλής» και του «εχθρού». Τέλος, η διατριβή επιχειρεί να προσφέρει νέα ερμηνευτικά εργαλεία στην επιστημονική συζήτηση για το λόγο του πολέμου και την βιοπολιτική διακυβέρνηση υπό την αναλυτική σκοπιά του έθνους και του φύλου.