Γυναικοκτονίες, δικτυωμένα συν-αισθήματα και ψηφιακοί φεμινισμοί: μια εθνογραφία για το τέταρτο κύμα

Abstract

This dissertation is an ethnographic study of feminist practices on social media, focusing on forms of digital feminism that have developed around the issue of feminicide in Greece. It examines the relationship between feminist movements and the public visibility of femicide, analyzing the role of digital platforms in the formation of contemporary forms of activism, collective memory, and political advocacy. At the same time, it critically approaches the fourth wave of feminism, exploring its characteristics in the Greek context in dialogue with international feminist mobilizations. The ethnographic research was conducted between 2021 and 2023, with the main ethnographic field being the Feminist Group Kilotina (FOK) in Veroia and its digital presence on social media, mainly on Facebook and Instagram. Focusing on a collective located in the periphery highlights the province as a critical parameter of the analysis, shedding light on how feminist practices are constructed through a digital-physical continuum of action that connects online activity with interventions in the public space of the city. The analysis focuses on practices of digital activism developed around femicide, such as the use of hashtags, online campaigns, and practices of recording murdered women. These practices highlight the formation of networked affect (Hillis, Paasonen & Petit, 2021) and mediated witnessing (Papailias 2016), as well as the ways in which the names of victims and related hashtags, such as #ΚαμίαΛιγότερη and #SayHerName, function as technologies of memory and mourning in the digital and physical environment. It is argued that these practices constitute a digital-physical continuum of feminist activism, within which femicides function as a central axis of political mobilization and collective emotional engagement. At the same time, the daily practices of managing social media by members of the collective are examined, highlighting forms of digital and emotional labor that often remain invisible. The research also contributes to the methodology of digital ethnography, discussing the challenges of ethnographic study in hybrid digital and physical fields. In this context, research practices such as hashtag ethnography, the ethnographic use of screenshots, and public field notes, proposing the concept of "patchwork ethnography" as a way of describing both the research process and the multiple interconnections that constitute the fields of digital activism. Finally, the dissertation reframes the issues of gender-based violence and femicide in Greece within the broader historical and political context of the contemporary period, highlighting the intersectional connections between feminist demands and broader struggles for the recognition of unjust deaths, memory, and the administration of justice.

Η παρούσα διατριβή αποτελεί εθνογραφική μελέτη των φεμινιστικών πρακτικών στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ), εστιάζοντας στις μορφές ψηφιακού φεμινισμού που αναπτύσσονται γύρω από την ανάδειξη των γυναικοκτονιών στην Ελλάδα. Εξετάζει τη σχέση μεταξύ φεμινιστικών κινημάτων και της δημόσιας ορατοποίησης των γυναικοκτονιών, αναλύοντας τον ρόλο των ψηφιακών πλατφορμών στη συγκρότηση σύγχρονων μορφών ακτιβισμού, συλλογικής μνήμης και πολιτικής διεκδίκησης. Παράλληλα, προσεγγίζει κριτικά το λεγόμενο τέταρτο κύμα φεμινισμού, διερευνώντας τα χαρακτηριστικά του στο ελληνικό συγκείμενο σε διάλογο με διεθνείς φεμινιστικές κινητοποιήσεις. Η εθνογραφική έρευνα πραγματοποιήθηκε μεταξύ 2021 και 2023 με κύριο εθνογραφικό πεδίο τη συλλογικότητα Φεμινιστική Ομάδα Κιλοτίνα (ΦΟΚ) στη Βέροια και την ψηφιακή της παρουσία στα ΜΚΔ, κυρίως στο Facebook και το Instagram. Εστιάζοντας σε μια συλλογικότητα της περιφέρειας, η επαρχία αναδεικνύεται ως κρίσιμη παράμετρος της ανάλυσης, φωτίζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι φεμινιστικές πρακτικές συγκροτούνται μέσα από ένα ψηφιακό–φυσικό συνεχές δράσης που συνδέει τη διαδικτυακή δραστηριότητα με παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο της πόλης. Η ανάλυση εστιάζει σε πρακτικές ψηφιακού ακτιβισμού που αναπτύσσονται γύρω από τις γυναικοκτονίες, όπως η χρήση hashtags, οι διαδικτυακές καμπάνιες και οι πρακτικές καταγραφής των δολοφονημένων γυναικών. Μέσα από αυτές τις πρακτικές αναδεικνύεται η συγκρότηση μορφών δικτυωμένου συναισθήματος (networked affect) (Hillis, Paasonen & Petit, 2021) και μεσοποιημένης μαρτυρίας (mediated witnessing) (Papailias 2016), καθώς και οι τρόποι με τους οποίους τα ονόματα των θυμάτων και τα σχετικά χάσταγκ, όπως #ΚαμίαΛιγότερη και #SayHerName, λειτουργούν ως τεχνολογίες μνήμης και πένθους στο ψηφιακό και φυσικό περιβάλλον. Υποστηρίζεται ότι οι πρακτικές αυτές συγκροτούν ένα ψηφιακό-φυσικό συνεχές φεμινιστικού ακτιβισμού, μέσα στο οποίο οι γυναικοκτονίες λειτουργούν ως κεντρικός άξονας πολιτικής κινητοποίησης και συλλογικής συναισθηματικής εμπλοκής. Παράλληλα, εξετάζονται οι καθημερινές πρακτικές διαχείρισης των ΜΚΔ από τα μέλη της συλλογικότητας, αναδεικνύοντας μορφές ψηφιακής και συναισθηματικής εργασίας που συχνά παραμένουν αόρατες. Η έρευνα συμβάλλει επίσης στη μεθοδολογία της ψηφιακής εθνογραφίας, συζητώντας τις προκλήσεις της εθνογραφικής μελέτης σε υβριδικά ψηφιακά και φυσικά πεδία. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάζονται ερευνητικές πρακτικές όπως η εθνογραφία των χάσταγκ, η εθνογραφική χρήση στιγμιότυπων οθόνης και οι δημόσιες σημειώσεις πεδίου, προτείνοντας την έννοια της «εθνογραφίας-κουρελού» ως τρόπο περιγραφής τόσο της ερευνητικής διαδικασίας όσο και των πολλαπλών διασυνδέσεων που συγκροτούν τα πεδία του ψηφιακού ακτιβισμού. Τέλος, η διατριβή επαναπλαισιώνει τα ζητήματα έμφυλης βίας και γυναικοκτονιών στην Ελλάδα στο ευρύτερο ιστορικό και πολιτικό συγκείμενο της σύγχρονης περιόδου, αναδεικνύοντας τις διαθεματικές συνδέσεις των φεμινιστικών διεκδικήσεων με ευρύτερους αγώνες για την αναγνώριση άδικων θανάτων, τη μνήμη και την απόδοση δικαιοσύνης.

El presente trabajo constituye un estudio etnográfico de las prácticas feministas en las redes sociales (RR.SS.) en el marco de lo que se define como feminismo digital, tales como el registro de feminicidios como forma de activismo de datos, el uso y la difusión de hashtags, y la (re)mediatización de intervenciones en espacios públicos como plazas y patios de tribunales, entre otras. Específicamente, analizo la interrelación entre los feminicidios, como formas de tanatopolítica de género, y los movimientos feministas en la condición digital, tal como esta se configura particularmente en las RR.SS. Intento realizar un enfoque crítico de la cuarta ola de reivindicaciones feministas, rastreando sus características en el contexto griego en diálogo con movilizaciones feministas internacionales. Identifico las características de este periodo tanto en la interacción de los movimientos y colectivos feministas con los medios digitales —específicamente con las RR.SS.— como en las formas en que visibilizan y analizan los feminicidios como crímenes dentro del espectro de la violencia de género, procediendo a las correspondientes revisiones bibliográficas. Mi etnografía se llevó a cabo entre 2021 y 2023 y el campo etnográfico fue la colectiva Feministiki Omada Kilotina (FOK) en Veria, y las cuentas del grupo en RR.SS., concretamente en Facebook e Instagram. Simultáneamente, recopilé material de otras plataformas, como la plataforma X, para observar el tránsito de materiales digitales a través de campos digitales y analógicos. Por lo tanto, examino el uso de los hashtags, tomando como principal ejemplo etnográfico el de #KamiaLigoteri (#NiUnaMenos), analizando las prácticas digitales destinadas a denunciar las tanatopolíticas de género, tales como las técnicas combinadas de visibilidad y las campañas en línea de información, sensibilización y presión, con el fin de detectar lo que en la bibliografía se denomina afecto en red (networked affect) (Hillis, Paasonen & Petit, 2021). La elección de un colectivo regional sitúa a la provincia como un parámetro central que atraviesa mi análisis, ya que destaca los lugares de acción intencional como continuos digital-físicos. En estos continuos, investigo la experiencia de las intervenciones en los espacios públicos de Veria y de la actividad digital en el contexto espacial físico/analógico de la ciudad, analizándolas a través del concepto de afecto en red y del testimonio mediatizado (mediated witnessing) (Papailias, 2016). Al mismo tiempo, me centro en las diversas prácticas de registro de feminicidios, llevadas a cabo por una multitud heterogénea de grupos e individuos. Específicamente, examino el concepto del registro de los nombres de las mujeres asesinadas y las formas en que contribuyen a lo que se denomina "duelo combativo", observando el uso de los hashtags #SayHerName y #KamiaLigoteri como tecnologías de memoria y duelo en el continuo digital-físico. Finalmente, examino las prácticas de la colectiva en las RR.SS. a través del prisma del trabajo emocional, digital e invisible. Realizo una presentación crítica de las principales prácticas de la colectiva, principalmente en Facebook, tales como la alimentación del muro público de la página y la gestión de los mensajes privados entrantes, poniendo énfasis en la experiencia afectiva de la gestión de las redes sociales. Abordo todo lo anterior a través de la teoría de la malla (meshwork) (Ingold, 2007), con el fin de decodificar las características de las reivindicaciones feministas del periodo histórico actual, mientras que se da especial énfasis al análisis de las herramientas metodológicas y analíticas que desarrollé y sinteticé para responder a las necesidades de la investigación etnográfica. Específicamente, presento las pruebas y los desafíos metodológicos de la etnografía en entornos digitales, destacando la descripción de la etnografía de los hashtags y de los hashtags como campos etnográficos. Al mismo tiempo, analizo más a fondo los métodos de investigación que seguí, como la etnografía de la captura de pantalla (screenshot) y los diarios de campo públicos. Propongo allí la "etnografía-retazos", tanto para describir el proceso que seguí como en calidad de esquema metodológico de investigación más amplio. Por último, recontextualizo las cuestiones de violencia de género y feminicidios en Grecia dentro del contexto histórico más amplio de la guerra y del colapso ambiental, con el objetivo de mostrar los diálogos interseccionales con reivindicaciones más amplias relativas a las muertes injustas y la búsqueda de justicia.