Geriatric depression and dementia: needs and mobility patterns for seeking psychogeriatric care

Abstract

Introduction: The ageing of the global population has brought neurocognitive and old-age depressive disorders to the forefront of public health priorities. Cognitive impairment and late-life depression are now among the leading causes of disability and dependency worldwide. Although their biological underpinnings have been increasingly elucidated, substantial inequalities persist in detection, prevention, and management—particularly in low-resource settings and transitional regions such as Southeastern Europe (SEE). Greece, with one of the most rapidly ageing populations in Europe, faces a dual challenge of increasing prevalence and uneven service accessibility.This thesis approaches brain health as a multidimensional construct encompassing biological, psychological, social, and structural determinants. Through complementary studies across local, regional, and global contexts, it examines how depressive and cognitive symptoms manifest, co-occur, and interact with systemic and environmental factors. Aim: The overarching aim of this dissertation was to characterise the interplay between late-life depression and cognitive impairment, and to situate these findings within regional and global frameworks for brain-health equity. Specifically, the work sought to: 1.Present a scalable algorithm to assess modifiable dementia risk factors worldwide by region and income level. 2.Evaluate health-system determinants of brain health across Southeastern Europe. 3.Assess the prevalence and determinants of depressive symptoms and cognitive impairment in the general population of Greek older adults and in vulnerable older adults residing in low-resource settings.4.Identify sociogeographical disparities in access to psychogeriatric services in rural and semi-urban Greece. Materials and Methods: The thesis is organised into two empirical axes, reflecting a bidirectional analytical journey between context and evidence.●Axis I – Global and Regional Contexts: The SEE Brain Health Project mapped system-level determinants of brain health across thirteen Southeastern European countries based on the WHO Optimizing brain health across the life course position paper. The DEMETRA project developed an algorithmic model to estimate the contribution of modifiable dementia risk factors globally, stratified by geographical subregion and income level ●Axis II – Population and Care Pathways in Greece: The HELΙAD study assessed depressive symptoms across the cognitive-ageing spectrum in a representative Greek cohort. The GEOCODE study investigated depressive and cognitive symptoms in vulnerable older municipal home-care users in rural and semi-urban regions, incorporating geospatial analysis of access to psychogeriatric care. Results: Across both axes, consistent patterns emerged. At the global level, DEMETRA revealed substantial variation in modifiable dementia risk across regions and income groups, highlighting the influence of socioeconomic and health-system factors. At the regional level, the SEE Brain Health Project demonstrated marked heterogeneity in health-system capacity across Southeastern Europe, characterised by limited mental-health funding, workforce shortages, and fragmented care pathways, alongside emerging innovations in service delivery.At the national level, findings from Greece indicated a high prevalence of depressive symptoms among older adults, frequently co-occurring with cognitive impairment. In HELIAD, approximately one in five participants reported clinically significant depressive symptoms, which were associated with lower cognitive performance. The GEO-CoDe study further highlighted high rates of under-recognised depression and cognitive impairment in older adults residing in rural and semi-urban areas of Western- Southern Greece, where social isolation, lower educational attainment, and barriers to healthcare access increased vulnerability. Conclusions: This dissertation demonstrates that improving brain health in ageing populations requires multilevel strategies that integrate detection, prevention, and care. Locally, results support the need for routine screening of depressive and cognitive symptoms in primary and community settings and the development of telepsychogeriatric networks to address geographical inequities. Regionally, they advocate for coordinated policy efforts within Southeastern Europe through data harmonisation, workforce training, and cross-border collaboration. Globally, the DEMETRA framework provides a scalable model for monitoring modifiable dementia risk factors and guiding equitable intervention design.

Εισαγωγή: Η γήρανση του παγκόσμιου πληθυσμού έχει φέρει τις νευρογνωστικές και συναισθηματικές διαταραχές στο προσκήνιο των προτεραιοτήτων δημόσιας υγείας. Η γνωστική έκπτωση και η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία συγκαταλέγονται πλέον στις κύριες αιτίες αναπηρίας και εξάρτησης παγκοσμίως. Παρόλο που οι βιολογικοί τους μηχανισμοί είναι πλέον σε μεγάλο βαθμό κατανοητοί, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές ανισότητες στην ανίχνευση, την πρόληψη και τη διαχείρισή τους—ιδιαίτερα στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος και στις μεταβατικές περιοχές, όπως η Νοτιοανατολική Ευρώπη (ΝΑΕ). Η Ελλάδα, με έναν από τους ταχύτερα γηράσκοντες πληθυσμούς στην Ευρώπη, αντιμετωπίζει μια διπλή πρόκληση αυξανόμενης συχνότητας εμφάνισης των παραπάνω διαταραχών και άνισης προσβασιμότητας στις υπηρεσίες. Η παρούσα διατριβή προσεγγίζει την υγεία του εγκεφάλου ως μια πολυδιάστατη διαδικασία που περιλαμβάνει βιολογικούς, ψυχολογικούς, κοινωνικούς και δομικούς καθοριστικούς παράγοντες. Μέσω συμπληρωματικών μελετών σε τοπικά, περιφερειακά και παγκόσμια πλαίσια, εξετάζει πώς τα καταθλιπτικά και γνωστικά συμπτώματα εκδηλώνονται, συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν με συστημικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες Σκοπός: Ο κύριος στόχος αυτής της διατριβής ήταν να απεικονίσει την αλληλεπίδραση μεταξύ της κατάθλιψης στην τρίτη ηλικία και της γνωστικής έκπτωσης και να αξιοποιήσει αυτά τα ευρήματα εντός περιφερειακών και παγκόσμιων πλαισίων για την ισότητα στην υγεία του εγκεφάλου. Συγκεκριμένα, η εργασία επεδίωξε να: 1.Παρουσιάσει έναν αλγόριθμο για την εκτίμηση των τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου για άνοια παγκοσμίως, ανά γεωγραφική υποπεριοχή και επίπεδο εισοδήματος. 2.Αξιολογήσει τους παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. 3.Εκτιμήσει τον επιπολασμό και τους προγνωστικούς παράγοντες των καταθλιπτικών συμπτωμάτων και της γνωστικής έκπτωσης στο γενικό πληθυσμό των ηλικιωμένων στην Ελλάδα, αλλά και σε ευάλωτους ηλικιωμένους ωφελούμενους του προγράμματος βοήθεια στο σπίτι. 4.Αναγνωρίσει κοινωνικο γεωγραφικές ανισότητες στην πρόσβαση σε ψυχογηριατρικές υπηρεσίες σε αγροτικές και ημιαστικές περιοχές. Υλικά και Μέθοδοι: Η διατριβή οργανώθηκε σε δύο ειδικούς άξονες, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν μια αμφίδρομη πορεία μεταξύ πλαισίου και τεκμηρίωσης.●Άξονας Ι – Από τα Τοπικά Πρότυπα στα Περιφερειακά Συστήματα και την Παγκόσμια Πολιτική:Το SEE Brain Health Project χαρτογράφησε τους καθοριστικούς παράγοντες της υγείας του εγκεφάλου σε δεκατρείς χώρες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης βάσει της δημοσίευσης Optimizing brain health across the life course του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Το DEMETRA Project ανέπτυξε ένα αλγοριθμικό μοντέλο για την εκτίμηση της συμβολής των τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου για άνοια σε παγκόσμια κλίμακα, ανά γεωγραφική περιοχή και επίπεδο εισοδήματος. ●Άξονας ΙΙ – Αποκαλύπτοντας τον Επιπολασμό καταθλιπτικών συμπτωμάτων στους ηλικιωμένους Η μελέτη HELIAD αξιολόγησε τα καταθλιπτικά συμπτώματα σε ολόκληρο το φάσμα της γνωστικής γήρανσης σε αντιπροσωπευτικό ελληνικό δείγμα. Η μελέτη GEOCODE διερεύνησε τα καταθλιπτικά και γνωστικά συμπτώματα σε ηλικιωμένους χρήστες δημοτικών υπηρεσιών κατ’ οίκον φροντίδας σε αγροτικές και ημιαστικές περιοχές, ενσωματώνοντας γεωχωρική ανάλυση της πρόσβασης σε ψυχογηριατρική φροντίδα. Αποτελέσματα: Και στους δύο άξονες αναδείχθηκαν σταθερά πρότυπα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η μελέτη DEMETRA εντόπισε ισχυρή γεωγραφική διακύμανση στα τροποποιήσιμα προφίλ κινδύνου, με τους καρδιαγγειακούς, μεταβολικούς και κοινωνικούς παράγοντες να συμβάλλουν διαφορετικά μεταξύ των εισοδηματικών ομάδων. Σε περιφερειακό επίπεδο, το SEE Brain Health Project ανέδειξε σημαντική ετερογένεια στη λειτουργική ικανότητα των συστημάτων υγείας. Οι περισσότερες χώρες της ΝΑΕ παρουσίασαν περιορισμένη χρηματοδότηση για την ψυχική υγεία, έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και κατακερματισμένα δίκτυα φροντίδας, αλλά και αναδυόμενες πρωτοβουλίες τηλεϊατρικής και κοινοτήτων φιλικών προς την άνοια. Σε εθνικό επίπεδο, τα καταθλιπτικά συμπτώματα ήταν ιδιαίτερα συχνά στους ηλικιωμένους και συχνά συνόδευαν τη γνωστική έκπτωση. Στη HELΙAD, ένας στους πέντε συμμετέχοντες εμφάνισε κλινικά σημαντικά καταθλιπτικά συμπτώματα, τα οποία συσχετίστηκαν με χαμηλότερες γνωστικές επιδόσεις. Η ανάλυση GEO-CoDe επιβεβαίωσε υψηλά ποσοστά μη διαγνωσμένης κατάθλιψης και γνωστικής έκπτωσης σε αγροτικές και ημιαστικές περιοχές, όπου η κοινωνική απομόνωση, η χαμηλή εκπαίδευση και η απόσταση από εξειδικευμένες υπηρεσίες ενίσχυαν την ευαλωτότητα. Συμπεράσματα: Η παρούσα διατριβή καταδεικνύει ότι η βελτίωση της υγείας του εγκεφάλου, δηλαδή η φροντίδα της ψυχικής και νευρονοητικής υγείας, στους γηράσκοντες πληθυσμούς απαιτεί πολυεπίπεδες στρατηγικές που ενσωματώνουν την έγκαιρη ανίχνευση, την πρόληψη και την πραγματιστική περίθαλψη. Σε τοπικό επίπεδο, τα αποτελέσματα υποστηρίζουν την ανάγκη για τακτικό έλεγχο των καταθλιπτικών και γνωστικών συμπτωμάτων σε πρωτοβάθμια και κοινοτικά περιβάλλοντα και την ανάπτυξη τηλεψυχογηριατρικών δικτύων για την αντιμετώπιση των γεωγραφικών ανισοτήτων. Σε περιφερειακό επίπεδο, υποστηρίζουν συντονισμένες πολιτικές προσπάθειες εντός της ΝΑΕ μέσω της εναρμόνισης δεδομένων, της εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού και της διασυνοριακής συνεργασίας. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το DEMETRA παρέχει ένα εργαλείο για την παρακολούθηση των τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου και το σχεδιασμό στοχευμένων παρεμβάσεων.