Επικοινωνία «απαγορευμένων» θεμάτων μέσα από την αισθητική του Animation

Abstract

This dissertation examines the role of dark narratives in children’s animation, with an emphasis on stop-motion animation as a distinctive form of artistic and narrative expression. The study focuses on the transition from traditional, dark folk tales, fairy tales and stories to their contemporary representations through animated works, aiming to investigate their impact on the emotional and psychological development of children. The analysis centers on the aesthetic, narrative and symbolic dimensions of works featuring motifs such as fear, death, monsters and loss. Drawing from the Psychoanalytic Theory (Freud, Bettelheim), the Psychosocial Development Theory (Erikson), and the Multiple Intelligences Theory (Gardner), the dissertation argues that dark narratives, when presented in an artistically and pedagogically appropriate manner, can enhance children’s imagination, empathy and socio-emotional resilience. The methodology follows a mixed-methods approach, combining theoretical analysis, a qualitative case study and quantitative research. The theoretical analysis focuses on literary and illustrated works such as Goblin Market (Christina Rossetti, 1862), Little Red Riding Hood (Grimm, Perrault, The Story of Grandmother), Coraline (Neil Gaiman, 2002) and Scary Stories to Tell in the Dark (Alvin Schwartz, 1981–1991), as well as stop-motion animated films like Coraline (Henry Selick, 2009), The Nightmare Before Christmas (Tim Burton, directed by Henry Selick, 1993) and Corpse Bride (Tim Burton, 2005). The qualitative case study involves the original screenplay named Oscar—a creative work by the researcher which, although not specifically created for this dissertation, is used to analyze dark narrative motifs. The quantitative approach includes questionnaires designed to capture the responses of children and/or adults to the screenplay. Additionally, the dissertation incorporates historical, typological and conceptual analysis to delineate the core concepts and categories related to fairy tales, Gothic literature and animation, as well as to identify the transformations and reinterpretations of dark narratives from the 19th century to the present day. The analysis of the original screenplay Oscar focuses on thematic motifs such as loss, death and toxic relationships, serving as a link between theory and application. Quantitative data provide further substantiation of the theoretical and qualitative findings. The results indicate that dark narratives are not necessarily harmful but can, under appropriate conditions, support children’s emotional maturation by offering a safe space to process difficult topics such as fear, loss and moral choice. Stop-motion animation emerges as an effective narrative and aesthetic medium for symbolic expression through the concept of the uncanny and the creative engagement with dark themes in contemporary children’s storytelling.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τον ρόλο των σκοτεινών αφηγήσεων στις παιδικές παραγωγές animation, με έμφαση στο stop-motion animation ως ιδιαίτερη μορφή καλλιτεχνικής και αφηγηματικής έκφρασης. Αντικείμενο της μελέτης αποτελεί η μετάβαση από τις παραδοσιακές, σκοτεινές λαϊκές αφηγήσεις και τα παραμύθια, στη σύγχρονη αναπαράστασή τους μέσα από παραγωγές που αξιοποιούν την τέχνη του animation, με στόχο τη διερεύνηση της επίδρασής τους στη συναισθηματική και ψυχολογική ανάπτυξη των παιδιών. Η ανάλυση επικεντρώνεται στις αισθητικές, αφηγηματικές και συμβολικές διαστάσεις έργων που περιλαμβάνουν μοτίβα όπως ο φόβος, ο θάνατος, τα τέρατα και η απώλεια. Αντλώντας από θεωρίες της ψυχαναλυτικής προσέγγισης (Freud, Bettelheim), της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης (Erikson) και της πολλαπλής νοημοσύνης (Gardner), η διατριβή καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι σκοτεινές αφηγήσεις, όταν παρουσιάζονται με καλλιτεχνικά και παιδαγωγικά κατάλληλο τρόπο, μπορούν να ενισχύσουν τη φαντασία, την ενσυναίσθηση και την ψυχοσυναισθηματική ανθεκτικότητα των παιδιών. Η μεθοδολογία ακολουθεί μικτή προσέγγιση, συνδυάζοντας θεωρητική ανάλυση, ποιοτική μελέτη περίπτωσης και ποσοτική έρευνα. Η θεωρητική ανάλυση εστιάζει σε λογοτεχνικά κείμενα και αμφιλεγόμενες εικονογραφικές προσεγγίσεις, όπως το Goblin Market (Christina Rossetti, 1862), η Κοκκινοσκουφίτσα (Grimm, Perrault, The Story of Grandmother), το Coraline (Neil Gaiman, 2002), τα Scary Stories to Tell in the Dark (Alvin Schwartz, 1981– 1991), καθώς και σε ταινίες stop-motion animation όπως: Coraline (Henry Selick, 2009), The Nightmare Before Christmas (Tim Burton, σε σκηνοθεσία Henry Selick, 1993) και Corpse Bride (Tim Burton, 2005). Η ποιοτική μελέτη περίπτωσης αφορά το πρωτότυπο έργο με τίτλο Oscar— δημιουργία της ερευνήτριας, το οποίο, αν και δεν δημιουργήθηκε ειδικά για τη διατριβή, αξιοποιείται για την ανάλυση σκοτεινών αφηγηματικών μοτίβων. Η ποσοτική προσέγγιση περιλαμβάνει ερωτηματολόγια που σχεδιάστηκαν για να καταγράψουν την ανταπόκριση παιδιών ή/και ενηλίκων στο συγκεκριμένο έργο. Επιπλέον, η διατριβή ενσωματώνει ιστορική, τυπολογική και εννοιολογική ανάλυση προκειμένου να οριοθετήσει τις βασικές έννοιες και κατηγορίες που σχετίζονται με το παραμύθι, τη γοτθική λογοτεχνία και το animation, καθώς και να εντοπίσει τις τροποποιήσεις και επανερμηνείες των σκοτεινών αφηγήσεων από τον 19ο αιώνα έως σήμερα. Η ανάλυση του πρωτότυπου έργου Oscar επικεντρώνεται σε θεματικά μοτίβα όπως η απώλεια, ο θάνατος και οι τοξικές σχέσεις, ενώ αξιοποιείται ως πεδίο σύνδεσης θεωρίας και εφαρμογής. Τα ποσοτικά δεδομένα προσφέρουν επιπλέον τεκμηρίωση των θεωρητικών και των ποιοτικών ευρημάτων. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι οι σκοτεινές αφηγήσεις δεν είναι απαραίτητα επιβλαβείς, αλλά μπορούν, υπό κατάλληλες συνθήκες, να λειτουργήσουν υποστηρικτικά για τη συναισθηματική ωρίμανση των παιδιών, προσφέροντας έναν ασφαλή χώρο για την επεξεργασία δύσκολων θεμάτων, όπως ο φόβος, η απώλεια και η ηθική επιλογή. Το stop- motion animation αναδεικνύεται ως αποτελεσματικό αφηγηματικό και αισθητικό μέσο συμβολικής έκφρασης, μέσω της αίσθησης του uncanny (του αισθήματος του ανοίκειου στο πλαίσιο του οικείου) και της δημιουργικής προσέγγισης των σκοτεινών θεμάτων στη σύγχρονη παιδική αφήγηση.