Επιδημιολογική μελέτη των νευροψυχολογικών ελλειμμάτων ατόμων με μεταβολικό σύνδρομο και η δυνατότητα γνωστικής αποκατάστασής τους

Abstract

Aims: The aim of the present PhD thesis was to investigate the effects of metabolic syndrome on cognitive abilities, focusing on the specific cognitive domains affected, and the potential for cognitive rehabilitation. Three research studies were conducted:(a) a systematic review of prospective studies assessing cognitive function in individuals with metabolic syndrome, (b) an investigation of the association between metabolic syndrome and cognitive abilities in a Greek prospective cohort study, and(c) a randomized clinical trial of a cognitive intervention program for individuals with metabolic syndrome and mild cognitive deficits. Materials and Methods: For the systematic review, a search was conducted in the PubMed and Scopus databases up to 15 December 2021 to identify studies examining cognitive function in individuals with metabolic syndrome. Subsequently, analyses were performed on the Greek prospective cohort of the Epirus Health Study, which includes a total of 2,540 participants, using two different criteria for defining metabolic syndrome (NCEP-ATP III, IDF). The cognitive training programme was conducted over a 3-month period and was implemented via the online platform BrainHQ. 36 participants were randomly allocated to either the control group or the intervention group. Programme effectiveness was determined through assessments of participants’ cognitive performance, administered immediately upon completion of the intervention and subsequently at a one-year follow-up. Results: The systematic review identified thirty studies evaluating global cognition, memory, executive functions, attention, constructional abilities, and language. Although the majority of studies did not demonstrate domain-specific associations, seventeen reported that the presence of metabolic syndrome accelerates cognitive decline at least in one domain. However, the substantial between-study heterogeneity resulted in inconclusive findings. Analyses in the Epirus Health Study indicated that metabolic syndrome is associated with cognitive decline, predominantly in the domain of attention (β=1.62 seconds, 95% CI=0.20, 3.04) and to a lesser extent in memory (β=-0.62 words, 95% CI=-1.19, -0.05). The implementation of the cognitive training programme did not reveal statistically significant improvements in cognitive abilities or daily functioning. Improvements favouring the intervention group in immediate (β = 1.58 points, 95% CI = -1.84, 4.99) and delayed recall (β = 2.17 points, 95% CI = -1.68, 6.01) were observed at 3-month follow-up, as well as in semantic verbal fluency (β = 2.78 words, 95% CI = -0.92, 6.49) at 12-month follow-up, though with wide confidence intervals. Conclusions: The heterogeneity observed in the findings of the systematic review underscores the necessity for internationally harmonized diagnostic criteria for metabolic syndrome and standardized cognitive assessment protocols to enable the execution of methodologically comparable studies. The association observed between metabolic syndrome and cognitive decline in the Epirus Health Study—particularly in the domain of attention— may be attributable to the underlying pathophysiology of metabolic syndrome, namely microvascular damage and white matter hyperintensities, supporting the hypothesis that metabolic syndrome is linked with vascular-type cognitive impairment. The lack of significant effects observed for the cognitive training programme may be explained by the limited sample size, the relatively mild cognitive deficits of participants, the potential necessity of incorporating complementary interventions (e.g., physical exercise, diet), and the critical role of supervised implementation by trained professionals.

Σκοπός: Η παρούσα έρευνα επιδιώκει τη διερεύνηση των επιπτώσεων του μεταβολικού συνδρόμου στις γνωστικές λειτουργίες του ατόμου, με έμφαση στον προσδιορισμό των συγκεκριμένων γνωστικών τομέων που ενδέχεται να επηρεάζονται, και η δυνατότητα γνωστικής αποκατάστασής τους. Πραγματοποιήθηκαν τρεις ερευνητικές εργασίες με στόχο: (α) την πραγματοποίηση συστηματικής ανασκόπησης των μελετών με προοπτικό σχεδιασμό που εκτιμούν τη σχέση του μεταβολικού συνδρόμου με τη γνωστική λειτουργία, (β) τη διερεύνηση της σχέσης του μεταβολικού συνδρόμου και των γνωστικών ικανοτήτων σε μια ελληνική προοπτική μελέτη κοόρτης, και (γ) τη διενέργεια τυχαιοποιημένης κλινικής δοκιμής με εφαρμογή ενός προγράμματος γνωστικής παρέμβασης σε άτομα με μεταβολικό σύνδρομο και ήπια γνωστικά ελλείμματα. Υλικά και μέθοδοι: Για τη συστηματική ανασκόπηση, διεξήχθη αναζήτηση στις βάσεις δεδομένων PubMed και Scopus για την περίοδο έως 15 Δεκεμβρίου 2021 για την ταυτοποίηση μελετών που αξιολογούν τη σχέση του μεταβολικού συνδρόμου με τη γνωστική λειτουργία. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκαν αναλύσεις στην ελληνική προοπτική κοόρτη της Μελέτης Υγείας Ηπείρου, η οποία περιλαμβάνει συνολικά 2540 συμμετέχοντες, με τη χρήση δύο διαφορετικών κριτηρίων για τον ορισμό του μεταβολικού συνδρόμου (NCEP-ATP III, IDF). Το πρόγραμμα νοητικής ενδυνάμωσης είχε διάρκεια 3 μηνών και υλοποιήθηκε μέσω της διαδικτυακής πλατφόρμας BrainHQ. Εφαρμόστηκε σε 36 συμμετέχοντες οι οποίοι κατανεμήθηκαν τυχαιοποιημένα σε δύο ομάδες, την ομάδα ελέγχου και την πειραματική ομάδα. Η αποτελεσματικότητα του προγράμματος αξιολογήθηκε μέσω της μέτρησης των γνωστικών ικανοτήτων των συμμετεχόντων αμέσως μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης και ένα έτος αργότερα. Αποτελέσματα: Στην αναζήτηση των βάσεων δεδομένων, εντοπίστηκαν τριάντα μελέτες που εξέτασαν το γενικό γνωστικό επίπεδο, τη μνήμη, τις εκτελεστικές λειτουργίες, την προσοχή, την κατασκευή και τη γλώσσα. Παρά το γεγονός ότι η πλειονότητα των μελετών δεν ανέδειξε συστηματικές συσχετίσεις σε κάποιον συγκεκριμένο γνωστικό τομέα, δεκαεπτά από αυτές διαπίστωσαν ότι η παρουσία του μεταβολικού συνδρόμου επιταχύνει τη γνωστική έκπτωση σε τουλάχιστον έναν τομέα. Ωστόσο, η μεγάλη ετερογένεια των δεδομένων οδήγησε σε ασαφή αποτελέσματα. Οι αναλύσεις στη Μελέτη Υγείας Ηπείρου υπέδειξαν ότι η παρουσία του μεταβολικού συνδρόμου συσχετίζεται με γνωστική έκπτωση, κυρίως στους τομείς της προσοχής (β=1.62 δευτερόλεπτα, 95% ΔΕ=0.20, 3.04) και δευτερευόντως της μνήμης (β=-0.62 λέξεις, 95% ΔΕ=-1.19, -0.05). Τέλος, η εφαρμογή του προγράμματος νοητικής ενδυνάμωσης δεν κατέδειξε στατιστικώς σημαντικές βελτιώσεις ούτε στις γνωστικές ικανότητες ούτε στην καθημερινή λειτουργικότητα των συμμετεχόντων. Παρατηρήθηκαν βελτιώσεις στην πειραματική ομάδα για την άμεση (β = 1.58 βαθμοί, 95% ΔΕ = -1.84, 4.99) και καθυστερημένη (β = 2.17 βαθμοί, 95% ΔΕ = -1.68, 6.01) ανάκληση της οπτικής μνήμης στην αξιολόγηση των τριών μηνών, καθώς και στη σημασιολογική ευχέρεια (β = 2.78 λέξεις, 95% ΔΕ = -0.92, 6.49) στην του ενός έτους, αλλά με ευρεία διαστήματα εμπιστοσύνης. Συμπεράσματα: Η ετερογένεια των αποτελεσμάτων στη συστηματική ανασκόπηση υπογραμμίζει την ανάγκη για διεθνώς συμφωνημένα κριτήρια διάγνωσης και τυποποιημένες διαδικασίες γνωστικής αξιολόγησης, προκειμένου να καταστεί δυνατή η διεξαγωγή συγκρίσιμων μελετών. Η συσχέτιση του μεταβολικού συνδρόμου στη Μελέτη Υγείας Ηπείρου με γνωστική έκπτωση κυρίως στους τομείς της προσοχής πιθανώς εξηγείται από τη παθοφυσιολογία του μεταβολικού συνδρόμου, δηλαδή τις μικροαγγειακές βλάβες και τις αλλοιώσεις της λευκής ουσίας, που ενισχύουν την υπόθεση ότι το μεταβολικό σύνδρομο συνδέεται με γνωστική έκπτωση αγγειακού τύπου. Η απουσία σημαντικών επιδράσεων του προγράμματος νοητικής ενδυνάμωσης ενδεχομένως αποδίδονται στο περιορισμένο μέγεθος δείγματος, στα ήπια γνωστικά ελλείμματα, στην ανάγκη ενσωμάτωσης συμπληρωματικών παρεμβάσεων (όπως η σωματική άσκηση ή η διατροφή), και στην εφαρμογή εποπτευόμενων προγραμμάτων από εξειδικευμένους επαγγελματίες.