Αναπαραστάσεις της παιδικής ηλικίας στα σχολικά εγχειρίδια της Γλώσσας των τάξεων Β΄, Γ΄ και Δ' Δημοτικού (1917-2007): μια ιστορική-κοινωνιολογική προσέγγιση

Abstract

This dissertation investigates the representations of childhood in the Greek language textbooks for the 2nd, 3rd, and 4th grades during the period 1917- 2007. The study focuses on the ways in which childhood is constructed, signified, and ideologized through school knowledge, while also examining the discourses that emerge in relation to it. The theoretical framework draws on the theory of social representations, as well as the study of the textbook as a vehicle of socialization and ideology. Methodologically, a qualitative, interpretive approach was adopted, along with content analysis, applied to a corpus of textbooks selected representatively for each grade and historical period, in relation to the corresponding educational policies, authoring directives, and curricula. The findings reveal significant differences across historical periods and a clear, yet non-linear, transition. Specifically, during the Venizelist reform period, the progressive, child-centered model associated with the New Education prevailed. During the Metaxas dictatorship and the dictatorship of the Colonels, the dominant image of childhood was that of a disciplined, obedient, and nationally oriented child, while in the post-civil war period, functionalist conceptions of socialization prevailed, with the result that children were presented as agents of social stability and moral conformity. After the transition to democracy, representations were transformed, with the image of the child as an autonomous, active, and democratic subject, integrated into a multicultural environment, becoming the most prevalent. This shift is associated with institutional and pedagogical transformations that reshaped school discourse and pedagogical style: the more democratic and participatory the educational aims, the more the child appears as an agentive subject, whereas an emphasis on state regulation brings back didactic approaches. Overall, the analysis demonstrates that childhood in school textbooks does not constitute a neutral pedagogical concept, but rather a historically variable social construct, intrinsically linked to the dominant values and ideology of each era. Furthermore, the findings confirm the function of textbooks as mechanisms of ideology and socialization, highlighting the importance of their critical reading as instruments of power, normalization, and cultural meaning-making.

Η παρούσα διατριβή διερευνά τις αναπαραστάσεις της παιδικής ηλικίας στα σχολικά εγχειρίδια της Γλώσσας των Β΄, Γ΄ και Δ΄ τάξεων, κατά την περίοδο 1917 - 2007. Η έρευνα εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η παιδική ηλικία κατασκευάζεται, νοηματοδοτείται και ιδεολογικοποιείται μέσα από τη σχολική γνώση, διερευνώντας παράλληλα τους λόγους που αναδεικνύονται σχετικά με αυτή. Το θεωρητικό πλαίσιο της έρευνας αξιοποιεί τη θεωρία των κοινωνικών αναπαραστάσεων, καθώς και τη μελέτη του σχολικού εγχειριδίου ως φορέα κοινωνικοποίησης και ιδεολογίας. Μεθοδολογικά, υιοθετήθηκε η ποιοτική, ερμηνευτική προσέγγιση, καθώς και η ανάλυση περιεχομένου, σε σώμα αναγνωστικών που επιλέχθηκαν αντιπροσωπευτικά για κάθε τάξη, ανά περίοδο, σε συνάρτηση με τις αντίστοιχες εκπαιδευτικές πολιτικές, τις προκηρύξεις συγγραφής και τα Αναλυτικά Προγράμματα. Τα ευρήματα δείχνουν έντονες διαφοροποιήσεις ανά ιστορική περίοδο και μία σαφή, αλλά μη γραμμική μετάβαση. Πιο συγκεκριμένα, στα αναγνωστικά της βενιζελικής μεταρρύθμισης κυριαρχεί το προοδευτικό, παιδοκεντρικό πρότυπο, συνδεδεμένο με τη Νέα Αγωγή. Κατά τη μεταξική δικτατορία και τη δικτατορία των Συνταγματαρχών, η κυρίαρχη εικόνα της παιδικής ηλικίας είναι αυτή της πειθαρχημένης, υπάκουης και εθνικά προσανατολισμένης, ενώ στη μετεμφυλιακή περίοδο επικρατούν κυρίως οι λειτουργιστικές αντιλήψεις κοινωνικοποίησης, με αποτέλεσμα το παιδί να προβάλλεται ως φορέας κοινωνικής σταθερότητας και ηθικής συμμόρφωσης. Μετά τη μεταπολίτευση, οι αναπαραστάσεις μετασχηματίζονται, αναδεικνύοντας ως επικρατέστερη την εικόνα του παιδιού ως αυτόνομου, ενεργού και δημοκρατικού υποκειμένου, ενταγμένου σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον. Η μετατόπιση αυτή συσχετίζεται με θεσμικές και παιδαγωγικές τομές που αναδιαμορφώνουν τον σχολικό λόγο και το παιδαγωγικό ύφος: όσο επικρατούν δημοκρατικές, συμμετοχικές στοχεύσεις, τόσο το παιδί εμφανίζεται ως δρων υποκείμενο, ενώ όταν ενισχύεται η ρυθμιστικότητα του κράτους, επανέρχεται ο διδακτισμός. Συνολικά, η ανάλυση αναδεικνύει, ότι η παιδική ηλικία στα σχολικά εγχειρίδια δεν αποτελεί μία απλή ουδέτερη έννοια, αλλά πολύ περισσότερο μία ιστορικά μεταβλητή κοινωνική κατασκευή, άρρηκτα συνδεδεμένη με τις κυρίαρχες αξίες και την ιδεολογία κάθε εποχής. Επιπλέον, τα αποτελέσματα της μελέτης επιβεβαιώνουν τη λειτουργία των σχολικών εγχειριδίων ως μηχανισμών ιδεολογίας και κοινωνικοποίησης, υπογραμμίζοντας τη σημασία της κριτικής ανάγνωσής τους ως φορέων εξουσίας, κανονικοποίησης και πολιτισμικής νοηματοδότησης.