(In)visibilizar la nuda vida: representación y construcción del sujeto migrante a través del arte audiovisual contemporáneo

Abstract

This doctoral dissertation examines the ways in which contemporary audiovisual art functions not only as a medium for representing migrants as subjects, but also as an active tool for shaping their identity. Using the concept of “bare life”, the study explores how performative acts, as represented in various audiovisual works, construct the identity of migrants along the borders of Southern Europe. Thus, in the context of the so-called “migration crisis”, this dissertation identifies how the (in)visibility of migrants in contemporary audiovisual art influences their social perception and acceptance. It argues that these representations often reduce migrants to binary roles, either as “threats” to the nation- state or as “victims” of its systemic structures, thereby diminishing their agency and undermining their existence. However, this study also highlights the potential of self-representation as a form of empowerment, allowing migrants to reclaim their presence in the visual realm and assert their identities. This dissertation consists of three main parts. The first part establishes the theoretical framework by exploring three fundamental concepts: (a) “Biopolitics”, which examines the representation of migrants through concepts such as “miasma”, “camp” and “borders”; (b) “(In)Visibility”, which analyses the construction of migrant identity through the observation of the suffering of the “other” as well as through their acts of self-representation, highlighting the latter as a crucial space for regaining visibility; (c) “Rituals”, which explores how the concepts of “rites of passage”, “rituals of purification”, and “rituals of subordination” can be transformed into performative methodologies in the context of migrant identity construction. These concepts are examined through theoretical and artistic lenses in order to explore how contemporary visual and narrative practices shape representations of migrants within the audiovisual culture, and how the inclusion or exclusion of migrants from visual spaces – alongside particular representations of their identities – influences processes of social integration and/or marginalisation. The pervasive role of neo-colonial practices in framing migrants as a subordinate class, and thereby perpetuating their marginalisation, is also examined. The second part examines four case studies: Incoming (2014-2017) by Richard Mosse, Fuocoammare (“Fire at Sea”, 2016) by Gianfranco Rosi, Stranger in Paradise (2016) by Guido Hendrikx, and Toivon tuolla puolen (“The Other Side of Hope”, 2017) by Aki Kaurismäki. These works are shaped in different audiovisual genres: art installation, documentary, essay film and fiction film, respectively. Each case study is analysed through a consistent framework, including auteur introduction, technical details, synopsis, thematic concerns, artistic language and formalisation, and detailed analysis of a number of scenes. This structured approach situates these works within broader discussions of migration and representation, highlighting the artistic strategies employed by each author and interrogating the tensions and debates inherent in their choices. The third part adopts a self-reflexive perspective through the development of a visual essay created by the researcher. Inspired by the researcher’s own family migration history, this visual essay integrates artistic practices and theoretical concepts as tools of resistance against dominant audiovisual narratives, challenging conventional representations of migration and proposing alternative perspectives that foreground migrant empowerment. The final part consolidates the findings of the research, highlighting how the theoretical frameworks and artistic practices examined throughout this dissertation can serve as effective methodological tools for analysing the interplay between audiovisual art and the construction of migrant identity. The conclusion also outlines potential directions for future research, arguing for a greater emphasis on audiovisual representations produced by migrants themselves. These approaches offer new ways of exploring migrant visibility within the broader context of contemporary eco-social challenges, and provide alternative narratives that go beyond the framing of migration as a “crisis”.

Η παρούσα έρευνα έχει ως στόχο να εξετάσει τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη οπτικοακουστική τέχνη λειτουργεί τόσο ως μέσο αναπαράστασης του μεταναστευτικού υποκειμένου όσο και ως εργαλείο για τη συγκρότηση του. Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της «γυμνής ζωής» χρησιμοποιείται προκειμένου να ερμηνευθεί η διαμόρφωση της ταυτότητας του μεταναστευτικού υποκειμένου μέσω μιας σειράς επιτελεστικών πράξεων που εκτυλίσσονται στα νότια σύνορα της Ευρώπης, όπως αυτές αναδεικνύονται σε ποικίλες οπτικοακουστικές παραγωγές. Η μελέτη εντάσσεται στο πλαίσιο της λεγόμενης «μεταναστευτικής κρίσης» και αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η (α)ορατότητα του μετανάστη στη σύγχρονη οπτικοακουστική τέχνη επηρεάζει όχι μόνο την πρόσληψη του, αλλά και την κοινωνική του αποδοχή. Υποστηρίζεται ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι αναπαραστάσεις αυτές τείνουν να κατηγοριοποιούν τον μετανάστη είτε ως απειλή για το έθνος-κράτος είτε ως θύμα του, γεγονός που συμβάλλει στην απαξίωση της ύπαρξης του και της δυνατότητας του για δράση. Παράλληλα, αναδεικνύεται ότι η αυτοαναπαράσταση μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης, επιτρέποντας στο υποκείμενο να ανακτήσει τον οπτικό του χώρο και να διεκδικήσει την ταυτότητα του. Η έρευνα δομείται σε τρία κύρια μέρη. Στο πρώτο μέρος αναπτύσσονται τρεις θεμελιώδεις έννοιες: η βιοπολιτική, η οποία επιτρέπει την ανάλυση της αναπαράστασης του μεταναστευτικού υποκειμένου μέσα από έννοιες όπως το μίασμα, το στρατόπεδο και τα σύνορα· η (α)ορατότητα, που εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η ταυτότητα του μετανάστη μέσω της παρατήρησης του πόνου του αλλά και της αυτοαναπαράστασής του, με έμφαση στη δεύτερη ως χώρο μέσω του οποίου το υποκείμενο διεκδικεί την παρουσία του στο οπτικό πεδίο· και οι τελετουργίες, οι οποίες διερευνούν τις «διαβατήριες τελετές», τα «τελετουργικά εξαγνισμού» και τα «τελετουργικά υποτέλειας» ως επιτελεστικές μεθοδολογίες στη συγκρότηση της μεταναστευτικής ταυτότητας. Οι έννοιες αυτές αναλύονται μέσα από μια θεωρητική και καλλιτεχνική προσέγγιση οπτικοακουστικών έργων, με στόχο να εντοπιστεί ο τρόπος με τον οποίο οι οπτικές και αφηγηματικές πρακτικές της σύγχρονης οπτικοακουστικής κουλτούρας συμβάλλουν στη συγκρότηση εικόνων του μεταναστευτικού υποκειμένου. Εξετάζεται, έτσι, πώς η πρόσβαση ή ο αποκλεισμός του μεταναστευτικού υποκειμένου από τον οπτικό χώρο, σε συνδυασμό με τις ειδικές μορφές αναπαράστασης της ταυτότητας του, επηρεάζουν τις διαδικασίες κοινωνικής ένταξης ή περιθωριοποίησης, αναδεικνύοντας συχνά πρακτικές νεοαποικιακού χαρακτήρα που συγκροτούν τους μετανάστες ως μια νέα υποτελή τάξη. Στο δεύτερο μέρος της έρευνας αναλύονται τέσσερις μελέτες περίπτωσης: το «Incoming» (2014 - 2017) του Richard Mosse, το «Fuocoammare» (2016) του Gianfranco Rosi, το «Stranger in Paradise» (2016) του Guido Hendrikx και το «Toivon tuolla puolen» (2017) του Aki Kaurismäki. Κάθε ένα από αυτά τα έργα, τα οποία εντάσσονται σε διαφορετικά οπτικοακουστικά είδη (καλλιτεχνικό έργο, ντοκιμαντέρ, κινηματογραφικό δοκίμιο και μυθοπλασία, αντίστοιχα), εξετάζεται μέσω μιας ενιαίας αναλυτικής δομής που περιλαμβάνει την παρουσίαση του δημιουργού, τα τεχνικά στοιχεία, τη σύνοψη, τα γενικά θεματικά πεδία, την ανάλυση του γλωσσικού και μορφολογικού πλαισίου, καθώς και τη λεπτομερή ανάλυση επιλεγμένων σκηνών. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει όχι μόνο την ανάδειξη των καλλιτεχνικών πρακτικών κάθε δημιουργού, αλλά και την κριτική διερεύνηση των εντάσεων και των προβληματισμών που αναδύονται από τις συγκεκριμένες επιλογές. Το τρίτο μέρος της έρευνας υιοθετεί μια αυτοαναστοχαστική οπτική, προτείνοντας ένα οπτικό δοκίμιο που δημιουργείται από την ίδια την ερευνήτρια. Το δοκίμιο αυτό, εμπνευσμένο από τη μεταναστευτική ιστορία της οικογένειάς της, ενσωματώνει ένα σύνολο καλλιτεχνικών πρακτικών και θεωρητικών εννοιών ως εργαλεία αντίστασης απέναντι στους ηγεμονικούς οπτικοακουστικούς λόγους, αμφισβητώντας τις κυρίαρχες αφηγήσεις γύρω από τη μετανάστευση και προτείνοντας εναλλακτικές προσεγγίσεις που προάγουν την ενδυνάμωση των μεταναστευτικών υποκειμένων. Στο τελευταίο μέρος παρουσιάζονται τα συμπεράσματα της έρευνας, όπου αναδεικνύεται πώς οι θεωρητικές έννοιες και οι καλλιτεχνικές πρακτικές που αναλύθηκαν μπορούν να μετασχηματιστούν σε αποτελεσματικά μεθοδολογικά εργαλεία για τη μελέτη της σχέσης μεταξύ της οπτικοακουστικής τέχνης και της συγκρότησης της μεταναστευτικής ταυτότητας. Παράλληλα, προτείνονται μελλοντικές κατευθύνσεις έρευνας που εμβαθύνουν στην οπτικοακουστική αναπαράσταση των μεταναστευτικών υποκειμένων μέσα από τη δική τους οπτική και παραγωγή. Οι προτάσεις αυτές προκρίνουν μια εναλλακτική αναπαράσταση της μετανάστευσης, η οποία υπερβαίνει τη μιντιακή της κωδικοποίηση ως «κρίση», και υποστηρίζουν ότι η παρούσα έρευνα μπορεί να θέσει τις βάσεις για τη μελέτη της οπτικοποίησης των μεταναστευτικών υποκειμένων στο πλαίσιο των σύγχρονων οικο-κοινωνικών κρίσεων.

La presente investigación tiene como propósito examinar cómo el arte audiovisual contemporáneo actúa como medio de representación del sujeto migrante, y como instrumento para su construcción. En este marco, el concepto de “nuda vida” se emplea para interpretar la configuración de la identidad del sujeto migrante mediante una serie de actos performativos que se despliegan en las fronteras del sur de Europa, tal y como se evidencia en diversas producciones audiovisuales. El estudio se sitúa en el contexto de la denominada “crisis migratoria” y analiza cómo la (in)visibilidad del migrante en el arte audiovisual contemporáneo afecta no solo a su percepción, sino también a su aceptación social. Se sostiene que, con frecuencia, estas representaciones tienden a categorizar al migrante como una amenaza para el Estado-nación o como una víctima de este, lo que contribuye a desvalorizar su existencia y su capacidad de acción. No obstante, también se destaca que la autorrepresentación puede actuar como una herramienta de empoderamiento que permite al sujeto recuperar su espacio visual y reivindicar su identidad. La investigación se estructura en tres bloques principales. En el primer bloque se desarrollan tres conceptos fundamentales: la biopolítica, que permite analizar la representación del sujeto migrante a través de nociones como la miasma, el campamento y las fronteras; la (in)visibilidad, que examina cómo se construye la identidad del migrante a través de la observación de su sufrimiento y de su autorrepresentación, destacando esta última como un espacio a través del cual el migrante reivindica su presencia en el ámbito visual; y los rituales, que exploran los “ritos de paso”, los “rituales de purificación” y los “rituales de subordinación” como metodologías performativas en la configuración de la identidad migratoria. Estos conceptos se analizan con un enfoque teórico y artístico de obras audiovisuales, con el objetivo de identificar cómo las prácticas visuales y narrativas de la cultura audiovisual contemporánea contribuyen a la construcción de imágenes del sujeto migrante. Así, se examina cómo el acceso o la exclusión del sujeto migrante del espacio visual, junto con las representaciones específicas de su identidad, incide en los procesos de inclusión o marginación social, poniendo de manifiesto con frecuencia prácticas de carácter neocolonial que configuran a los sujetos migrantes como una nueva clase subordinada. En el segundo bloque de la investigación se analizan cuatro estudios de caso: Incoming (“Entrante”, 2014-2017), de Richard Mosse; Fuocoammare (“Fuego en el mar”, 2016), de Gianfranco Rosi; Stranger in Paradise (“Un extraño en el paraíso”, 2016), de Guido Hendrikx; y Toivon tuolla puolen (“El otro lado de la esperanza”, 2017), de Aki Kaurismäki. Cada una de estas obras, que se encuadran en diferentes géneros audiovisuales (obra artística, documental, ensayo fílmico y ficción, respectivamente), se examina mediante una estructura analítica uniforme que incluye la siguiente información: presentación del autor, ficha técnica, sinopsis, temas generales, lenguaje y formalización artística, así como un análisis detallado de las escenas. Este enfoque no solo permite destacar las prácticas artísticas empleadas por cada creador, sino también problematizar las tensiones y debates que emergen de estas elecciones. El tercer bloque de la investigación adopta un punto de vista autorreflexivo, proponiendo un ensayo visual creado por la propia investigadora. Este ensayo, inspirado en la historia migratoria de su familia, integra un conjunto de prácticas artísticas y conceptos teóricos como herramientas de resistencia frente a los discursos audiovisuales hegemónicos, cuestionando las narrativas predominantes sobre la migración y planteando alternativas que promuevan el empoderamiento de las personas migrantes. En el último bloque se exponen las conclusiones de la investigación, destacando cómo los conceptos teóricos y las prácticas artísticas analizadas pueden transformarse en herramientas metodológicas efectivas para examinar la relación entre el arte audiovisual y la configuración de la identidad migratoria. Además, se proponen líneas de investigación futuras que profundicen en la representación audiovisual de los sujetos migrantes desde su propia perspectiva y producción. Estas propuestas plantean una representación alternativa de la migración que supere su codificación mediática como “crisis”, y sugieren que esta investigación puede sentar las bases para explorar la visualización de los sujetos migrantes en el contexto de las crisis ecosociales contemporáneas.