The arrival of the suppliant in Euripides’ ‘Political Plays’

Abstract

In this doctoral dissertation, I study Euripides’ tragedies Children of Heracles (ca. 430 BC) and Suppliant Women (ca. 424–420 BC) as supplication dramas which throw into relief the Athenian politics of life and death in the fifth century. Using theoretical tools from the social and political sciences, I examine how sovereign power in democratic Athens politicised life and death, the living and the dead, in order to enforce, safeguard, and reproduce itself.Ιn my analysis of Children of Heracles, I draw on the concepts of ‘precarity’ (Butler 2004; Butler and Athanasiou 2013) and ‘bare/political life’ (Agamben 1995) to argue that the exercise of power of (and over) life and death constituted a key criterion of sovereignty. Sovereign, in this context, is the one who holds the authority to decide the life and death of the suppliants. Athens and Argos are led into military confrontation in order to assert their sovereignty: Athens seeks to protect the lives of the suppliants by granting them asylum, while Argos—more precisely, Eurystheus, who wields power of life and death—pursues their execution by stoning. All the other cities to which the suppliants had previously fled had expelled them under Eurystheus’ threats, thereby de facto surrendering their sovereignty to Argos. I also argue that the geographical borders of the polis—symbolised by Marathon—mark a symbolic threshold separating not only life from death, but also ‘political life’ from ‘bare life’: as self-exiled individuals, the suppliants belong to no political community and remain stateless (a-polides) until asylum is granted. Finally, I explain how the arrival of the suppliants in Athens triggers a confrontation between opposing political ideologies and reactivates the antagonism between dominant democratic and residual aristocratic elements within fifth-century Athenian society. Suppliant Women focuses on, and exposes, the Athenian politics of death, an integral part of which was the necropolitical violence systematically deployed by Athens against her enemies, especially the internal ones. I argue that the various institutions, laws, administrative measures, regulatory decisions, architectural forms, etc. which were related with death and the dead in classical Athens constituted a heterogeneous ensemble with a common aim: to safeguard the democratic regime and consolidate Athenian imperial power. To describe and discuss this apparatus, I rely, on the one hand, on Foucault’s concept of the ‘dispositif’ and, on the other, on Mbembe’s concept of ‘necropolitics’ (2003 and 2019), especially as it was redefined and extended by Bargu (2016 and 2019). I also have recourse to Butler’s concepts of ‘liveable life’ and ‘ungrievable death’ (2004 and 2009).Focusing on the chorus of suppliants and based on Butler’s performative theory of the assembly (2015) and ethnographic studies of modern public mourning assemblies such as The Mothers of the Plaza de Mayo in Buenos Aires (Bouvard 1994, Fischer 1989, Holst-Warhaft 2000, Sosa 2014), I argue that the suppliant mothers constitute an assembly of women who occupy public space with their bodies, which bear and exhibit all the tokens of grief and transgressive lamentation. Their purpose is to enhance their persuasiveness and have Theseus intervene with Thebes on their behalf. At the same time, however, they are staging a protest against the politics of death and necropolitical violence and an anti-war protest, drawing attention to the impact of war on the civilian population. In that protest, lamentation and motherhood are highly politicised in the suppliants’ attempt to reclaim the rights of the family over the war dead from the polis. These mothers contrast with other female characters in the play, notably Aethra and Evadne. In that way, the Argive mothers constitute a counter-hegemonic, agonistic alternative to Athenian imperialist politics, despite the eventual restoration of order through Athena’s hegemonic presence and discourse. It is concluded, in the end, that supplication dramas offer an ideal platform for the exploration of political conflicts and the negotiation of civic values between the suppliants, their persecutors, and the representatives of the city—especially when all these figures are simultaneously present on stage. It is precisely these values of the polis that ultimately determine the outcome of the supplication.

Σε αυτή τη διδακτορική διατριβή, προσεγγίζω τις τραγωδίες Ἡρακλεῖδαι (περ. 430 π.Χ.) και Ἱκέτιδες (περ. 424–420 π.Χ.) του Ευριπίδη ως δραμάτων ικεσίας που φέρνουν στο προσκήνιο τις αθηναϊκές πολιτικές της ζωής και του θανάτου τον 5ο αιώνα. Με θεωρητικά εργαλεία από τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες, εξετάζω πώς η κυρίαρχη εξουσία στη δημοκρατική Αθήνα πολιτικοποιούσε τη ζωή και το θάνατο, τους ζωντανούς και τους νεκρούς, με σκοπό την επιβολή, την προστασία και την αναπαραγωγή της. Συγκεκριμένα, στην ανάλυση των Ἡρακλειδῶν, αξιοποιώ τις έννοιες ‘ευαλωτότητα᾽ (Butler 2004, Butler και Athanasiou 2013) και ‘γυμνή/πολιτική ζωή’ (Agamben 1995), για να υποστηρίξω ότι η άσκηση εξουσίας ζωής και θανάτου αποτελούσε κριτήριο κυριαρχίας. Κυρίαρχος, δηλαδή, ήταν όποιος μπορούσε να αποφασίσει για τη ζωή και το θάνατο των ικετών. Η Αθήνα και το Άργος οδηγούνται σε πολεμική σύγκρουση, για να υπερασπιστούν την κυριαρχία τους: η Αθήνα επιθυμεί να προστατεύσει τη ζωή των ικετών χορηγώντας τους άσυλο· το Άργος (στην πραγματικότητα ο Ευρυσθέας, που κατέχει εξουσία ζωής και θανάτου) επιδιώκει το θάνατό τους με λιθοβολισμό. Όλες οι άλλες πόλεις όπου είχαν καταφύγει οι ικέτες τούς είχαν εκδιώξει υπό τις απειλές του Ευρυσθέα, παραδίδοντας έτσι de facto την κυριαρχία τους στο Άργος. Επίσης, υποστηρίζω ότι τα γεωγραφικά όρια της πόλεως (τα οποία συμβολίζει ο Μαραθώνας) αποτελούν τη συμβολική γραμμή που χωρίζει αφενός τη ζωή από το θάνατο και αφετέρου την ‘πολιτική ζωή’ από τη ‘γυμνή ζωή’, αφού ως αυτό-εξόριστοι οι ικέτες δεν ανήκουν σε καμιά πολιτική κοινότητα αλλά παραμένουν ἀ-πόλιδες έως ότου τους παρασχεθεί άσυλο. Tέλος, εξηγώ πώς η άφιξη των ικετών στην Αθήνα ενεργοποιεί μια αντιπαράθεση μεταξύ διαφορετικών πολιτικών ιδεολογιών και αναζωπυρώνει τον ανταγωνισμό μεταξύ των κυρίαρχων δημοκρατικών και των υπολειμματικών αριστοκρατικών στοιχείων της αθηναϊκής κοινωνίας του 5ου αιώνα. Οι Ἱκέτιδες εστιάζουν και αναδεικνύουν την αθηναϊκή πολιτική του θανάτου, της οποίας αναπόσπαστο μέρος υπήρξε η νεκροπολιτική βία που ασκούσε συστηματικά η Αθήνα εναντίον των εχθρών της, και ιδίως των εσωτερικών. Υποστηρίζω ότι οι ποικίλοι θεσμοί, νόμοι, διοικητικά μέτρα, κανονιστικές αποφάσεις, αρχιτεκτονικές κατασκευές κ.ο.κ. που σχετίζονται με τον θάνατο και τους νεκρούς στην κλασική Αθήνα συνιστούν ένα ετερογενές σύνολο με κοινό στόχο: την προστασία του δημοκρατικού πολιτεύματος και την εδραίωση της αθηναϊκής ιμπεριαλιστικής εξουσίας. Για την περιγραφή και ανάλυση αυτού του συνόλου αξιοποιώ αφενός την έννοια του dispositif του Foucault (1980) και αφετέρου την έννοια της νεκροπολιτικής του Mbembe (2003 και 2019), κυρίως όπως αυτή αναθεωρήθηκε και διευρύνθηκε από την Bargu (2016 και 2019). Επιπλέον, αναφέρομαι στις έννοιες ‘ζωή που είναι άξια να βιωθεί’ και ‘θάνατος που δεν είναι άξιος να θρηνηθεί’ της Butler (2004 και 2009). Εστιάζοντας στον χορό των ικετίδων και στηριζόμενος, αφενός, στη θεωρία της Butler για την επιτελεστικότητα της συνάθροισης (2015) και, αφετέρου, σε εθνογραφικές μελέτες σύγχρονων δημόσιων θρηνητικών συναθροίσεων, όπως οι Μητέρες της Πλατείας Μαΐου στο Μπουένος Άιρες (Bouvard 1994, Fischer 1989, Holst-Warhaft 2000, Sosa 2014), υποστηρίζω ότι οι μητέρες των Αργείων συνιστούν μια συνέλευση γυναικών, που καταλαμβάνουν τον δημόσιο χώρο με τα σώματά τους, που φέρουν τα σημάδια του πένθους και του παραβατικού θρήνου. Ο στόχος τους είναι να πείσουν τον Θησέα να παρέμβει υπέρ τους στη διένεξή τους με τη Θήβα. Ταυτόχρονα, όμως, επιτελούν μια διαμαρτυρία ενάντια στις πολιτικές του θανάτου και τη νεκροπολιτική βία, καθώς και μια αντιπολεμική διαμαρτυρία, αναδεικνύοντας τις επιπτώσεις του πολέμου στους άμαχους πληθυσμούς. Στο πλαίσιο αυτής της διαμαρτυρίας, ο θρήνος, η μητρότητα και ο γάμος πολιτικοποιούνται έντονα, καθώς οι ικέτιδες επιδιώκουν να ανακτήσουν δικαιώματα της οικογένειας επί των νεκρών του πολέμου τα οποία είχε ιδιοποιηθεί η πόλις. Οι αργείες μητέρες αντιπαρατίθενται σε άλλες γυναικείες μορφές του δράματος, ιδίως στην Αίθρα και στην Ευάδνη. Με τον τρόπο αυτό, συγκροτούν μια αντιηγεμονική, αγωνιστική εναλλακτική στην αθηναϊκή ιμπεριαλιστική πολιτική, παρά την τελική αποκατάσταση της τάξης μέσω της ηγεμονικής παρουσίας και ρητορικής της Αθηνάς. Συμπεραίνεται στο τέλος ότι τα δράματα με θέμα την ικεσία προσφέρουν ένα ιδανικό πεδίο για την πραγμάτευση πολιτικών συγκρούσεων και τη διαπραγμάτευση των αξιών της πόλεως μεταξύ των ικετών, των διωκτών τους και των εκπροσώπων της—ιδίως όταν όλα αυτά τα πρόσωπα συνυπάρχουν ταυτόχρονα επί σκηνής. Είναι ακριβώς αυτές οι αξίες της πόλεως που τελικά καθορίζουν την έκβαση της ικεσίας.