Η Βασίλειος Στοά και η σύνθεση του μνημειακού κέντρου της Κωνσταντινούπολης: τοπογραφία, λειτουργίες, συμβολισμοί

Abstract

The purpose of this dissertation is the study of the topographical, functional and symbolical synthesis of the monumental center of Constantinople –the complex which surrounded the Sacred Palace– through the restoration of one of its most important monuments, the Basilica or Basileios Stoa, the seat of the higher education, the public Library, the Courts of justice and the Temple of Tyche. The monumental center of Constantinople is defined as an urban and symbolical space, the functional synthesis of which was affected by the tradition of the royal cities of the Greco-Roman world where monumental centers were located around the royal palaces housing important public functions. Moreover the Basileios Stoa is restored as the ancient ‘’Megiste Tetrastoos Agora’’ which was renamed and renovated during the reign of the Constantinian dynasty as the seat of higher education and justice. The location of the Schools and the Library to the Basileios Stoa reveals the intention of Constantine and his successors to create an intellectual center close to the Sacred Palace according to the tradition of the Hellenistic royal palaces, especially the one of Alexandria. Furthermore the functional and symbolical character of the monumental center of Constantinople was formed around the notion of wisdom by the dedication of its Cathedral to the Wisdom of God along with the juxtaposition of educational functions and symbols of the Greco-roman world. This process was directly related to the evolution of imperial ideology during the second and third quarter of the 4th century.

Στόχος υπήρξε η τοπογραφική, λειτουργική και συμβολική σύνθεση του μνημειακού κέντρου της Κωνσταντινούπολης, του συγκροτήματος που διαμορφώθηκε γύρω από το Ιερό Παλάτιο μέσα από την αποκατάσταση ενός από τα σημαντικότερα χαμένα μνημεία του, την Βασιλική ή Βασίλειο Στοά, την έδρα των Παιδευτηρίων, της Βιβλιοθήκης, των Δικαστηρίων και του Τυχαίου. Η εργασία διαρθρώνεται σε έξι κεφάλαια, προηγείται εισαγωγή και έπονται συμπεράσματα. Το μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης προσδιορίζεται ως πολεοδομικός και συμβολικός χώρος, αναδεικνύεται η μετατόπιση του κατά την μετάβαση από το Βυζάντιο στην Πόλη του Κωνσταντίνου, καθώς και διαγράφονται τα βασικά οικοδομικά προγράμματα που καθόρισαν την τοπογραφική και λειτουργική σύνθεσή του. Διακρίνεται η εξέλιξη της έρευνας του και οι βασικές κατευθύνσεις που ακολούθησε σε τρεις περιόδους. Τεκμηριώνεται η επιρροή της λειτουργικής σύνθεσης των ανακτορικών συγκροτημάτων της Ελληνιστικής περιόδου στα μνημειακά κέντρα της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης. Ιδιαίτερα, παρουσιάζεται το εγχείρημα προσομοίωσης μιας συμβολικής εικόνας του παραδοσιακού Forum Romanum στο μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης μέσω της αναπαραγωγής μνημείων-συμβόλων και του εικονογραφικού διακόσμου. Τέλος, προτείνεται η προγραμματική βούληση της Κωνσταντίνειας δυναστείας να αναδειχτεί η Πόλη σε νέα πνευματική Μητρόπολη του Ελληνορωμαϊκού κόσμου. Το βασικότερο οικοδόμημα το οποίο επιφορτίστηκε με την υλοποίηση αυτής της αποστολής υπήρξε η Βασίλειος Στοά. Παρουσιάζεται κατάλογος με 48 αναφορές του μνημείου στη Βυζαντινή Γραμματεία από τον 4ο μέχρι και τον 14ο αιώνα, καθώς και η ιστορία της έρευνάς του. Διαγράφεται η οικοδομική και λειτουργική εξέλιξη της Βασιλικής Στοάς, ενώ αναδεικνύονται τα δεδομένα σχετικά με την τοπογραφία και την τετράστωη αρχιτεκτονική μορφή της. Στη συνέχεια διακρίνονται δύο τύποι ονομασιών, ο απλός (Βασιλική, Basilica) και ο σύνθετος (Βασιλέως/Βασίλειος/Βασιλική Στοά). Τεκμηριώνεται η ταύτιση του μνημείου με την Μεγίστη Τετράστωο Αγορά του αρχαίου Βυζαντίου. Μέσα από τις αναφορές των πηγών ανιχνεύονται τα στάδια μετονομασίας της Αγοράς σε Βασίλειο Στοά που συνοδεύουν τη λειτουργική ανανέωσή της. Εξετάζονται οι λειτουργίες του δημόσιου βίου που φιλοξένησε το μνημείο και αναδεικνύεται το μεγάλο παιδευτικό αυτοκρατορικό εγχείρημα που έλαβε χώρα κατά τον 4ο αιώνα με την ίδρυση των Παιδευτηρίων και τη λειτουργία της δημόσιας Βιβλιοθήκης. Προτείνεται ότι το μνημείο παρέμεινε η έδρα των Παιδευτηρίων και των Δικαστηρίων υπό την μέριμνα της αυτοκρατορικής εξουσίας μέχρι την καταστροφή της Βασιλικής κατά τον πρώιμο 8ο αιώνα. Η παρουσία του παιδευτικού ιδρύματος της Βασιλικής συμπλήρωνε το μνημειακό κέντρο της Κωνσταντινούπολης με ένα ίδρυμα αφιερωμένο στην αναζήτηση της σοφίας κατά το πρότυπο των Ελληνιστικών ανακτορικών συγκροτημάτων και μάλιστα της Αλεξάνδρειας. Ο λειτουργικός και συμβολικός χαρακτήρα του χώρου αυτού κορυφωνόταν στην έννοια της σοφίας με την αφιέρωση του πρώτου ιερού της Πόλης στη Σοφία του Θεού και την παράθεση γύρω από αυτό λειτουργιών και συμβόλων της ελληνορωμαϊκής σοφίας-παιδείας. Η διαπίστωση αυτή βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση με τις πνευματικές ζυμώσεις, που έλαβαν χώρα στο πεδίο της αυτοκρατορικής ιδεολογίας στα χρόνια της Κωνσταντίνειας δυναστείας.