Η ανοικτότητα στην εκπαίδευση: θεωρήσεις και εφαρμογές σε περιβάλλοντα εξ αποστάσεως πολυμορφικής εκπαίδευσης

Abstract

This doctoral dissertation examines openness in education with an emphasis on Distance Polymorphic Education, highlighting it as a multi-layered and dynamic phenomenon linked to value-based, pedagogical, and institutional dimensions. The analysis is situated within a metatheoretical, ontological, and epistemological framework, which draws upon the Philosophy of Education, the Sociology of Education, the Frankfurt School, and Critical Pedagogy, while also utilizing contemporary research approaches to openness and Distance Education. The research is organized around the investigation of factors influencing openness in Distance Polymorphic Education, the manner in which the principles and criteria of openness are selected and implemented in educational institutions, the formulation and application of these principles in educational practice, as well as the management of difficulties and obstacles that arise during the adoption of openness in both Distance and conventional education. The methodology is based on the application of Grounded Theory through literature review, with the literature and institutional texts constituting the corpus of data for analysis. This methodological choice reflects the theory-generating character of the study, as its purpose was not to verify a pre-existing theoretical model but to allow conceptual categories to emerge and to develop a coherent theoretical framework of openness. Sources were collected through a systematic search of international scientific databases, open-access repositories, institutional sources, and libraries, while the selection process was organized according to the PRISMA framework. The final corpus comprised 334 sources, which were analyzed through open, axial, selective, and theoretical coding, alongside constant comparison and theoretical sampling, with the aim of progressively developing the emergent theory. The findings lead to the formulation of a synthetic theoretical model of openness, which is structured around four interrelated dimensions: values, pedagogical practices, the institutional framework, and barriers. These dimensions operate at different levels and interact dynamically, developing an ecosystemic framework for understanding openness in Distance Polymorphic Education. Particular emphasis is placed on the emergence of the concept of Algorithmic Openness, which highlights the role of Artificial Intelligence in shaping contemporary educational reality. As part of the application of the proposed theory, an indicative rubric for evaluating openness in Distance Education was developed, which functionally captures the individual dimensions of the model and allows for the systematic assessment of openness levels. At the same time, the theoretical framework was applied to three cases of open universities in order to explore its interpretive validity and its potential for application in real educational settings. The dissertation contributes theoretically by proposing a holistic understanding of openness as a meta-framework that permeates education and, more specifically, Distance Polymorphic Education, and by proposing a definition based on the resulting four-part model (values – practices – institutional arrangements – barriers). At the same time, another theoretical contribution is the emergence of the concept of Algorithmic Openness, which highlights the flexibility and adaptability of the proposed model of openness. At the methodological level, the study demonstrates the systematic application of Grounded Theory analytical procedures to a literature-based corpus as a means of theoretical development in fields characterized by extensive and heterogeneous research material. The research findings can be utilized in the design of policies and practices in both distance education and conventional and/or other forms of education, thereby strengthening the creation of open, inclusive, and critically oriented educational environments.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει την ανοικτότητα στην εκπαίδευση με έμφαση στην εξ Αποστάσεως Πολυμορφική Εκπαίδευση, αναδεικνύοντάς την ως πολυεπίπεδο και δυναμικό φαινόμενο που συνδέεται με αξιακές, παιδαγωγικές και θεσμικές διαστάσεις. Η ανάλυση εντάσσεται σε ένα μεταθεωρητικό, οντολογικό και επιστημολογικό πλαίσιο, το οποίο αντλεί από τη Φιλοσοφία της Εκπαίδευσης, την Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης, τη Σχολή της Φρανκφούρτης και την Κριτική Παιδαγωγική, αξιοποιώντας, παράλληλα, σύγχρονες ερευνητικές προσεγγίσεις της ανοικτότητας και της εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Η έρευνα οργανώνεται γύρω από τη διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν την ανοικτότητα στην εξ Αποστάσεως Πολυμορφική Εκπαίδευση, τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται και υλοποιούνται οι αρχές και τα κριτήρια ανοικτότητας σε εκπαιδευτικούς φορείς, τη διαμόρφωση και εφαρμογή των αρχών αυτών στην εκπαιδευτική πράξη, καθώς και τη διαχείριση των δυσκολιών και εμποδίων που ανακύπτουν κατά την υιοθέτηση της ανοικτότητας τόσο στην εξ Αποστάσεως όσο και στη συμβατική εκπαίδευση. Η μεθοδολογία βασίζεται στην αξιοποίηση της Θεμελιωμένης Θεωρίας μέσω βιβλιογραφικής επισκόπησης, με τη βιβλιογραφία και τα θεσμικά κείμενα να συγκροτούν το σώμα δεδομένων προς ανάλυση. Η συγκεκριμένη μεθοδολογική επιλογή συνδέεται με τον θεωρητικοπαραγωγικό χαρακτήρα της έρευνας, καθώς το ζητούμενο δεν ήταν η επαλήθευση ενός προϋπάρχοντος θεωρητικού μοντέλου, αλλά η ανάδυση εννοιολογικών κατηγοριών και η ανάπτυξη ενός συνεκτικού θεωρητικού σχήματος της ανοικτότητας. Η συλλογή των πηγών πραγματοποιήθηκε μέσω συστηματικής αναζήτησης σε διεθνείς επιστημονικές βάσεις δεδομένων, αποθετήρια ανοικτής πρόσβασης, θεσμικές πηγές και βιβλιοθήκες, ενώ η διαδικασία επιλογής οργανώθηκε σύμφωνα με τη λογική του PRISMA. Το τελικό σώμα δεδομένων συγκροτήθηκε από 334 πηγές, οι οποίες αναλύθηκαν μέσω ανοικτής, αξονικής, επιλεκτικής και θεωρητικής κωδικοποίησης, με παράλληλη αξιοποίηση της συνεχούς σύγκρισης και της θεωρητικής δειγματοληψίας, με στόχο τη σταδιακή ανάπτυξη της αναδυόμενης θεωρίας. Τα ευρήματα οδηγούν στη διαμόρφωση ενός συνθετικού θεωρητικού μοντέλου της ανοικτότητας, το οποίο συγκροτείται γύρω από τέσσερις αλληλοσυνδεόμενες διαστάσεις: τις αξίες, τις παιδαγωγικές πρακτικές, το θεσμικό πλαίσιο και τα εμπόδια. Οι διαστάσεις αυτές λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα και αλληλεπιδρούν δυναμικά, αναπτύσσοντας ένα οικοσυστημικό σχήμα κατανόησης της ανοικτότητας στην εξ Αποστάσεως Πολυμορφική Εκπαίδευση. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην ανάδυση της έννοιας της Αλγοριθμικής Ανοικτότητας, η οποία αναδεικνύει τον ρόλο της ΤΝ στη διαμόρφωση της σύγχρονης εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Στο πλαίσιο της εφαρμογής της προτεινόμενης θεωρίας, αναπτύχθηκε ενδεικτική ρουμπρίκα αξιολόγησης της ανοικτότητας στην εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση, η οποία αποτυπώνει λειτουργικά τις επιμέρους διαστάσεις του μοντέλου και επιτρέπει τη συστηματική αποτίμηση βαθμών ανοικτότητας. Παράλληλα, το θεωρητικό σχήμα εφαρμόστηκε σε τρεις περιπτώσεις ανοικτών πανεπιστημίων, προκειμένου να διερευνηθεί η ερμηνευτική του ισχύς και η δυνατότητα αξιοποίησής του σε πραγματικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα. Η διατριβή συμβάλλει θεωρητικά, προτείνοντας μια ολιστική κατανόηση της ανοικτότητας ως μετα-πλαισίου που διατρέχει την εκπαίδευση και πιο συγκεκριμένα, την εξ Αποστάσεως Πολυμορφική Εκπαίδευση και προτείνοντας έναν ορισμό βασισμένο στο τετραμερές μοντέλο (αξίες – πρακτικές – θεσμοί – εμπόδια) που προέκυψε. Παράλληλα, μία ακόμη θεωρητική συμβολή αποτελεί η ανάδυση της έννοιας της Αλγοριθμικής Ανοικτότητας η οποία αναδεικνύει την ευελιξία και προσαρμοστικότητα του προτεινόμενου μοντέλου της ανοικτότητας. Σε μεθοδολογικό επίπεδο, τεκμηριώνεται η αξιοποίηση της Θεμελιωμένης Θεωρίας μέσω επισκόπησης ως εργαλείου θεωρητικής ανάπτυξης σε πεδία με εκτεταμένο και ετερογενές ερευνητικό υλικό. Τα ευρήματα της έρευνας μπορούν να αξιοποιηθούν στον σχεδιασμό πολιτικών και πρακτικών τόσο στην εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση, όσο και στη συμβατική ή/και σε άλλες μορφές, ενισχύοντας τη διαμόρφωση ανοικτών, συμπεριληπτικών και κριτικά προσανατολισμένων εκπαιδευτικών περιβαλλόντων.