Η διάσταση της ψηφιακής μεταγνώσης στο σύγχρονο «ευφυές» οικοσύστημα της ανοικτής και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης

Abstract

This doctoral thesis investigates the metacognitive processes in Open and Distance Education (ODE) for adult learners, aiming to capture how students cultivate, regulate and apply metacognitive strategies throughout their learning journey and how these skills are transferred to their professional and personal lives. Metacognition, defined as the awareness and regulation of one’s own cognitive processes, is closely linked to self-regulated learning, critical thinking and learner autonomy. In today’s digital age, where knowledge is distributed across networks of people, tools and informational nodes, the notion of digital metacognition emerges, referring to the application of metacognitive strategies within digital and networked learning environments. The theoretical framework of the study connects the classical conception of metacognition with Vygotsky’s sociocultural theory, which emphasises the role of social interaction and scaffolding in learning and with connectivism, which describes learning in the digital world as the creation and reconstruction of connections. Within this combined perspective, metacognition is approached as a multi-layered competence, cultivated simultaneously at social, technological and individual levels. A mixed-methods research design was employed. In the quantitative phase, an adapted questionnaire based on the Metacognitive Awareness Inventory (MAI) was administered to 215 ODE students. The analysis revealed high levels of metacognitive skills, particularly in time management, self-monitoring and reflective practices, with significant differences across gender, age, level of study and prior ODE experience. In the qualitative phase, twelve semi-structured interviews were conducted and analysed through thematic analysis. Findings uncovered specific strategies applied by students, such as the use of personal timetables, digital tools (Google Scholar, Moodle, calendars, concept maps), engagement with feedback and participation in learning communities. The study also highlighted challenges related to the flexibility of ODE, which often fosters procrastination, as well as the first systematic experiences of using Artificial Intelligence (AI) tools, which provided learning support but also raised concerns about authenticity, reliability and data protection. The triangulation of quantitative and qualitative data enhanced the validity of the research and produced a coherent picture: ODE students possess strong metacognitive skills that they actively develop through their interaction with educational structures, digital tools and communities of practice. These strategies are not confined to the academic domain but are transferred to professional and personal contexts, fostering autonomy, critical thinking and psychological resilience. The dissertation makes a multifaceted contribution. Theoretically, it introduces and substantiates the concept of digital metacognition in the Greek ODE context, linking it with Vygotsky's theory and connectivism, proposing a mixed model of socially and digitally mediated metacognition. Practically, it provides directions for instructional design: integration of explicit reflective activities, enhancement of feedback quality and immediacy, use of learning communities to reduce isolation and guidance for the responsible use of AI tools. At an instrumental level, it presents the DigiMeta-R, a ten-item assessment rubric that enables course designers and educators to systematically evaluate the quality of digital metacognitive support structures embedded in their ODE programmes. Overall, this study demonstrates that metacognition constitutes the “invisible foundation” of learning in ODE for adults and that its enhancement can decisively contribute to academic success, professional development and lifelong learning.

Η παρούσα διατριβή διερευνά τις μεταγνωστικές διεργασίες στην Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (ΕξΑΕ) ενηλίκων, με στόχο να αποτυπώσει πώς οι φοιτητές/τριες καλλιεργούν, ρυθμίζουν και εφαρμόζουν μεταγνωστικές στρατηγικές στη μαθησιακή τους πορεία, καθώς και εάν και με ποιον τρόπο αυτές οι δεξιότητες μεταφέρονται στην επαγγελματική και προσωπική τους ζωή. Η μεταγνώση ορίζεται ως η επίγνωση και ρύθμιση των ίδιων των γνωστικών διεργασιών και συνδέεται άρρηκτα με την αυτορρυθμιζόμενη μάθηση, την κριτική σκέψη και την αυτονομία. Στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, όπου η γνώση είναι κατανεμημένη σε δίκτυα ανθρώπων, εργαλείων και πληροφοριακών κόμβων, αναδύεται η έννοια της ψηφιακής μεταγνώσης, δηλαδή η εφαρμογή μεταγνωστικών στρατηγικών σε ψηφιακά και δικτυακά περιβάλλοντα μάθησης. Το θεωρητικό πλαίσιο της μελέτης συνδέει την κλασική θεώρηση της μεταγνώσης με την κοινωνικοπολιτισμική θεωρία του Vygotsky, η οποία αναδεικνύει τον ρόλο της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και της σκαλωσιάς στη μάθηση, καθώς και με τον κονεκτιβισμό, που περιγράφει τη μάθηση στον ψηφιακό κόσμο ως διαδικασία δημιουργίας και αναδόμησης συνδέσεων. Μέσα από αυτόν τον συνδυασμό, η μεταγνώση προσεγγίζεται ως πολυεπίπεδη ικανότητα που καλλιεργείται ταυτόχρονα σε κοινωνικό, τεχνολογικό και ατομικό επίπεδο. Για τη διερεύνηση του φαινομένου ακολουθήθηκε μικτή μεθοδολογική προσέγγιση. Στην ποσοτική φάση αξιοποιήθηκε προσαρμοσμένο ερωτηματολόγιο βασισμένο στο Metacognitive Awareness Inventory (MAI), το οποίο συμπληρώθηκε από 215 φοιτητές/τριες της ΕξΑΕ. Η ανάλυση ανέδειξε υψηλά επίπεδα μεταγνωστικών δεξιοτήτων, κυρίως στην οργάνωση χρόνου, στον αυτοέλεγχο της μάθησης και στην αξιοποίηση στρατηγικών αναστοχασμού. Διαπιστώθηκαν διαφοροποιήσεις ανά φύλο, ηλικία, επίπεδο σπουδών και προηγούμενη εμπειρία σε προγράμματα εξ αποστάσεως. Στην ποιοτική φάση πραγματοποιήθηκαν 12 ημιδομημένες συνεντεύξεις, οι οποίες αναλύθηκαν με τη μέθοδο της θεματικής ανάλυσης. Τα ευρήματα αποκάλυψαν συγκεκριμένες στρατηγικές που εφαρμόζουν οι φοιτητές/τριες, όπως η χρήση προσωπικών χρονοδιαγραμμάτων, η αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων (Google Scholar, Moodle, ημερολόγια, εννοιολογικοί χάρτες), η μελέτη της ανατροφοδότησης και η ενεργή συμμετοχή σε κοινότητες μάθησης. Αναδείχθηκαν επίσης οι προκλήσεις της ευελιξίας της εξ αποστάσεως μάθησης, που πολλές φορές φαίνεται να οδηγεί σε φαινόμενα αναβλητικότητας, καθώς και οι πρώτες συστηματικές εμπειρίες χρήσης εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης, οι οποίες παρείχαν διευκολύνσεις αλλά και προκάλεσαν ανησυχίες σχετικά με την αυθεντικότητα, την αξιοπιστία και την προστασία προσωπικών δεδομένων. Η τριγωνοποίηση των ποσοτικών και ποιοτικών ευρημάτων ενίσχυσε την εγκυρότητα της μελέτης και ανέδειξε μια συνεκτική εικόνα: οι φοιτητές/τριες της ΕξΑΕ διαθέτουν ισχυρές μεταγνωστικές δεξιότητες, τις οποίες καλλιεργούν μέσα από την αλληλεπίδραση με το εκπαιδευτικό πλαίσιο, τα ψηφιακά εργαλεία και τις κοινότητες μάθησης. Οι στρατηγικές αυτές δεν παραμένουν μόνο στο ακαδημαϊκό πλαίσιο, αλλά μεταφέρονται στην επαγγελματική και προσωπική ζωή, ενισχύοντας την αυτονομία, την κριτική σκέψη και την ψυχική ανθεκτικότητα. Η συμβολή της διατριβής είναι πολλαπλή. Σε θεωρητικό επίπεδο, εισάγει και τεκμηριώνει την έννοια της ψηφιακής μεταγνώσης στην ελληνική ΕξΑΕ, συνδέοντάς την τόσο με τη θεωρία του Vygotsky όσο και με αυτή του κονεκτιβισμού, προτείνοντας ένα συνθετικό μοντέλο κοινωνικά και δικτυακά μεσολαβημένης μεταγνώσης. Σε πρακτικό επίπεδο, προσφέρει κατευθύνσεις για τον εκπαιδευτικό σχεδιασμό: ενσωμάτωση ρητών αναστοχαστικών δραστηριοτήτων, βελτίωση της ποιότητας και της αμεσότητας της ανατροφοδότησης, χρήση κοινοτήτων μάθησης για μείωση του αισθήματος απομόνωσης και καθοδήγηση για υπεύθυνη αξιοποίηση εργαλείων ΤΝ. Σε εργαλειακό επίπεδο, αναπτύχθηκε και δημοσιεύτηκε το DigiMeta-R, ένα εργαλείο αξιολόγησης δέκα κριτηρίων που επιτρέπει σε σχεδιαστές εκπαιδευτικών προγραμμάτων να ελέγχουν συστηματικά την ποιότητα των ψηφιακών μεταγνωστικών υποδομών που προσφέρουν στους/στις φοιτητές/τριές τους. Συνολικά, η έρευνα καταδεικνύει ότι η μεταγνώση αποτελεί το «αόρατο θεμέλιο» της μάθησης στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση ενηλίκων και ότι η ενίσχυσή της μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην επιτυχία, στην επαγγελματική ανάπτυξη και στη δια βίου μάθηση.