Έμφυλη κοινωνικοποίηση: έμφυλοι ρόλοι και έμφυλες ταυτότητες στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση: η περίπτωση της Αιτωλοακαρνανίας

Abstract

This dissertation examines gender socialization and the ways in which gender identities, roles, and stereotypes are shaped, reproduced, and contested within the context of secondary education. Grounded in the Sociology of Gender, the study highlights that gender is not a fixed attribute but a dynamic process performed daily through social practices, power relations, and institutional arrangements. The research was conducted in the Directorate of Secondary Education of Aitoloakarnania, a region of particular interest due to its socio-economic composition, demographic characteristics, and documented incidents of gender-based violence. The absence of previous systematic studies on gender in the area, as well as the lack of research exploring adolescents’ perceptions, renders this study both original and necessary. The purpose of the dissertation is to investigate the contribution of socialization to the formation of gender roles, gender identity, and perceptions of gender equality among secondary school students in Aitoloakarnania. Specifically, it examines: 1.students’ perceptions of gender identity and gender stereotypes, 2.their views on the distribution of domestic, social, and family roles, 3.their perceptions of gender equality, 4.the influence of key socialization agents on the formation of these perceptions.The study employed a quantitative research design and was implemented as a case study. A structured questionnaire was used, based on validated scales and additional variables related to stereotypes, roles, equality perceptions, and sources of socialization. The instrument was administered electronically to lower and upper secondary school students in the region and was completed by 1,983 participants. Statistical analysis included descriptive statistics, representativeness tests, Exploratory and Confirmatory Factor Analysis (EFA–CFA), reliability testing of subscales, and inferential analyses examining differences and correlations. The findings indicate that gender socialization is a multilayered and often contradictory process. Girls are primarily informed by friends, books, and digital media, whereas boys rely more on family, traditional institutions, or report limited access to information. Younger students express more stereotypical views, while older ones develop more critical attitudes. The school’s contribution to gender-related education remains limited, while family and peers constitute strong socialization agents. Social media function as a new, dynamic, yet often contradictory mechanism of gender performance. Regarding gender equality, adolescents acknowledge progress but identify persistent inequalities in Greek society. Aitoloakarnania appears to be in a transitional phase where traditional beliefs coexist with contemporary values of equality. Gender socialization within schools remains a critical mechanism for the reproduction of stereotypes but also a key site for intervention. Strengthening gender education, providing teacher training, integrating equality into the curriculum, enhancing digital literacy, and fostering school–family collaboration are essential for promoting an inclusive and democratic educational culture. Understanding the factors that shape adolescents’ perceptions is crucial for advancing such a culture.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει την έμφυλη κοινωνικοποίηση και τους τρόπους με τους οποίους οι έμφυλες ταυτότητες, οι ρόλοι και τα στερεότυπα διαμορφώνονται, αναπαράγονται και αμφισβητούνται στο πλαίσιο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Βασισμένη στην Κοινωνιολογία του φύλου, η μελέτη αναδεικνύει ότι το κοινωνικό φύλο δεν αποτελεί σταθερό χαρακτηριστικό, αλλά μια δυναμική διαδικασία που επιτελείται καθημερινά μέσα από κοινωνικές πρακτικές, σχέσεις εξουσίας και θεσμικές ρυθμίσεις. Η έρευνα εντάσσεται στη βασική κοινωνική έρευνα και πραγματοποιήθηκε στη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Αιτωλοακαρνανίας, μια περιοχή με ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω της κοινωνικοοικονομικής της σύνθεσης, των δημογραφικών της χαρακτηριστικών και των καταγεγραμμένων περιστατικών έμφυλης βίας. Το έλλειμμα προηγούμενων συστηματικών μελετών για το φύλο στην περιοχή, καθώς και η απουσία ερευνών που εξετάζουν τις αντιλήψεις των εφήβων, καθιστούν τη μελέτη πρωτότυπη και αναγκαία. Σκοπός της παρούσας διατριβής είναι η διερεύνηση της συμβολής της κοινωνικοποίησης στη διαμόρφωση των έμφυλων ρόλων, της ταυτότητας φύλου και των αντιλήψεων περί ισότητας στους μαθητές και τις μαθήτριες της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Αιτωλοακαρνανία. Ειδικότερα, οι στόχοι της διατριβής είναι: 1.Να διερευνηθούν οι αντιλήψεις των μαθητών/τριών σχετικά με την ταυτότητα φύλου και τα έμφυλα στερεότυπα. 2.Να εξεταστούν οι αντιλήψεις των μαθητών/τριών για την κατανομή οικιακών, κοινωνικών και οικογενειακών ρόλων ως ειδική έκφανση των έμφυλων στερεοτύπων. 3.Να αξιολογηθούν οι αντιλήψεις των μαθητών/τριών για την έμφυλη ισότητα. 4.Να διερευνηθεί η συμβολή βασικών παραγόντων κοινωνικοποίησης στη διαμόρφωση των αντιλήψεων για το φύλο. Η μεθοδολογία είναι ποσοτική και η έρευνα υλοποιήθηκε ως μελέτη περίπτωσης. Χρησιμοποιήθηκε δομημένο ερωτηματολόγιο βασισμένο σε σταθμισμένες κλίμακες και πρόσθετες μεταβλητές σχετικές με στερεότυπα, ρόλους, αντιλήψεις ισότητας και πηγές κοινωνικοποίησης. Το εργαλείο χορηγήθηκε ηλεκτρονικά σε μαθητές/τριες Γυμνασίων και Λυκείων της περιοχής, με συνολική συμμετοχή 1.983 ατόμων. Η στατιστική επεξεργασία περιλάμβανε περιγραφική ανάλυση, ελέγχους αντιπροσωπευτικότητας, Εξερευνητική και Επιβεβαιωτική Παραγοντική Ανάλυση (EFA–CFA), έλεγχο αξιοπιστίας υποκλιμάκων και επαγωγικές αναλύσεις διαφορών και συσχετίσεων.Τα ευρήματα δείχνουν ότι η έμφυλη κοινωνικοποίηση αποτελεί μια πολυεπίπεδη και συχνά αντιφατική διαδικασία. Τα κορίτσια ενημερώνονται κυρίως από φίλες/ους, βιβλία και ψηφιακά μέσα, ενώ τα αγόρια βασίζονται περισσότερο στην οικογένεια, σε παραδοσιακούς φορείς ή δηλώνουν ότι δεν ενημερώνονται. Οι μικρότεροι/ες μαθητές/τριες εμφανίζουν πιο στερεοτυπικές αντιλήψεις, ενώ οι μεγαλύτεροι/ες αναπτύσσουν κριτικότερες στάσεις. Η συμβολή του σχολείου στην ενημέρωση για το φύλο παραμένει περιορισμένη, ενώ η οικογένεια και οι φίλοι/ες αποτελούν ισχυρούς φορείς κοινωνικοποίησης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως νέος, δυναμικός αλλά συχνά αντιφατικός μηχανισμός επιτέλεσης του φύλου. Ως προς την έμφυλη ισότητα, οι μαθητές/τριες αναγνωρίζουν πρόοδο, αλλά εντοπίζουν επίμονες ανισότητες στην ελληνική κοινωνία. Συμπερασματικά, η Αιτωλοακαρνανία φαίνεται να βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο, όπου παραδοσιακές αντιλήψεις συνυπάρχουν με σύγχρονες αξίες ισότητας. Η έμφυλη κοινωνικοποίηση στο σχολείο παραμένει κρίσιμος μηχανισμός αναπαραγωγής στερεοτύπων, αλλά και πεδίο παρέμβασης. Η ενίσχυση της εκπαίδευσης για το φύλο, η επιμόρφωση εκπαιδευτικών, η ενσωμάτωση της ισότητας στο αναλυτικό πρόγραμμα, η ανάπτυξη ψηφιακής παιδείας και η συνεργασία σχολείου–οικογένειας αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις για μια συμπεριληπτική και δημοκρατική εκπαιδευτική κουλτούρα.