Η ασφάλεια ως παράγοντας διαμόρφωσης πολιτικής και δικαίου κατά την υποδοχή προσφύγων στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Abstract

This doctoral dissertation examines security as a determining factor in the formation of policy and law regarding the reception of refugees and the management of migration flows in the European Union. The starting point of the research is the observation that migration and security, although traditionally treated as distinct fields, have become increasingly interconnected within the European political and legal framework. Migration is no longer approached solely as a humanitarian, social or economic issue, but also as a matter of border control, internal stability, social cohesion, institutional functioning and protection of fundamental rights. The central research question of the dissertation is how and to what extent security influences the development of EU migration policy and law. The main hypothesis is that security does not operate merely as an external or supplementary criterion, but as a structural factor that permeates the design, legislation and implementation of European policies on migration and asylum. At the same time, the dissertation argues that the relationship between security and fundamental rights is not exclusively conflictual, but rather one of tension and interdependence. Security may contribute to institutional stability and the protection of rights, while fundamental rights, proportionality and the rule of law set the necessary limits to the lawful pursuit of security. Methodologically, the research adopts an interdisciplinary approach, combining legal analysis, political science and security studies. It examines primary and secondary EU law, institutional developments within the Area of Freedom, Security and Justice, as well as the case law of the Court of Justice of the European Union and the European Court of Human Rights. Particular emphasis is placed on securitization theory, through which the dissertation analyses how migration is politically and institutionally constructed as a matter of risk or threat, thereby legitimising policies of control, surveillance, detention, deterrence and reinforcement of external borders. The dissertation is structured around four main analytical axes. First, it explores the concept of security and its evolution from a state-centred understanding to a broader and multidimensional approach, including human, social, economic, health and national security. Second, it analyses the development of European migration policy and law, with reference to Schengen, the Dublin Regulations, the New Pact on Migration and Asylum, and mechanisms such as Frontex, Eurosur and the EU–Turkey Statement. In parallel, it examines the legal limits of security-oriented policies, particularly in relation to detention, access to asylum, pushbacks, reception conditions and the protection of human dignity.At the social and political level, the dissertation investigates how European societies perceive migration and how the meaning of security differs according to the historical, geographical and institutional context of each state. The comparative analysis of cases such as Hungary, Poland, Sweden, France, Greece and Germany demonstrates that security may be associated, in different contexts, with cultural identity and national sovereignty, with social integration and public order, or with border pressure and crisis management. The main findings of the dissertation show that security has become a central organising principle of European migration policy and law. However, an excessive or one-sided emphasis on security may lead to restrictions on rights, deficits of accountability and a crisis of legitimacy. For this reason, the dissertation proposes a model of “Smart Security”, which does not reject the need for control and effective management of migration flows, but places it within a framework of legality, proportionality, solidarity, social integration and respect for human dignity. The contribution of the dissertation lies in the redefinition of security not as a mere mechanism of deterrence and restriction, but as a legally grounded, rights-based and socially sustainable framework for the management of migration in the European Union.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει την ασφάλεια ως παράγοντα διαμόρφωσης πολιτικής και δικαίου κατά την υποδοχή προσφύγων και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αφετηρία της έρευνας αποτελεί η διαπίστωση ότι η μετανάστευση και η ασφάλεια, αν και παραδοσιακά αντιμετωπίζονταν ως διακριτές θεματικές, τις τελευταίες δεκαετίες έχουν συνδεθεί στενά στο ευρωπαϊκό πολιτικό και νομικό πλαίσιο. Η μετανάστευση δεν προσεγγίζεται πλέον μόνο ως ανθρωπιστικό, κοινωνικό ή οικονομικό ζήτημα, αλλά και ως ζήτημα ελέγχου συνόρων, εσωτερικής σταθερότητας, κοινωνικής συνοχής και θεσμικής λειτουργίας.Κεντρικό ερευνητικό ερώτημα της διατριβής είναι πώς και σε ποιο βαθμό η ασφάλεια επηρεάζει τη διαμόρφωση της μεταναστευτικής πολιτικής και του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η βασική υπόθεση είναι ότι η ασφάλεια δεν λειτουργεί απλώς ως εξωτερικό ή συμπληρωματικό κριτήριο, αλλά ως δομικός παράγοντας που διαπερνά τον σχεδιασμό, τη νομοθέτηση και την εφαρμογή των ευρωπαϊκών πολιτικών για τη μετανάστευση και το άσυλο. Παράλληλα, η διατριβή υποστηρίζει ότι η σχέση ασφάλειας και θεμελιωδών δικαιωμάτων δεν είναι αποκλειστικά συγκρουσιακή, αλλά σχέση έντασης και αλληλεξάρτησης, καθώς η ασφάλεια μπορεί να συμβάλλει στη θεσμική σταθερότητα, ενώ τα δικαιώματα και το κράτος δικαίου θέτουν τα όρια της νόμιμης επιδίωξής της. Μεθοδολογικά, η έρευνα ακολουθεί διεπιστημονική προσέγγιση, συνδυάζοντας τη νομική ανάλυση, την πολιτική επιστήμη και τις θεωρίες ασφάλειας. Εξετάζονται το πρωτογενές και δευτερογενές δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι θεσμικές εξελίξεις στον Χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης, καθώς και η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θεωρία της ασφαλειοποίησης, μέσω της οποίας αναλύεται ο τρόπος με τον οποίο η μετανάστευση κατασκευάζεται πολιτικά και θεσμικά ως ζήτημα κινδύνου ή απειλής. Η διατριβή αναπτύσσεται σε τέσσερις βασικούς άξονες. Αρχικά εξετάζεται η έννοια της ασφάλειας και η μετάβασή της από μια κρατοκεντρική σε μια διευρυμένη και πολυδιάστατη προσέγγιση, η οποία περιλαμβάνει την ανθρώπινη, κοινωνική, οικονομική, υγειονομική και εθνική ασφάλεια. Στη συνέχεια αναλύεται η εξέλιξη της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής και του σχετικού δικαίου, με έμφαση στο Schengen, στους Κανονισμούς του Δουβλίνου, στο Νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, καθώς και σε μηχανισμούς όπως η Frontex, το Eurosur και η Συμφωνία ΕΕ–Τουρκίας. Παράλληλα, εξετάζονται τα νομικά όρια των πολιτικών ασφάλειας, ιδίως σε σχέση με την κράτηση, την πρόσβαση στο άσυλο, τις επαναπροωθήσεις, τις συνθήκες υποδοχής και την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Στο κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, η διατριβή διερευνά πώς οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη μετανάστευση και πώς η έννοια της ασφάλειας διαφοροποιείται ανάλογα με το ιστορικό, γεωγραφικό και θεσμικό πλαίσιο κάθε κράτους. Η συγκριτική ανάλυση περιπτώσεων, όπως η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Σουηδία, η Γαλλία, η Ελλάδα και η Γερμανία, αναδεικνύει ότι η ασφάλεια μπορεί να συνδεθεί άλλοτε με την πολιτισμική ταυτότητα και την εθνική κυριαρχία, άλλοτε με την κοινωνική ένταξη και τη δημόσια τάξη, και άλλοτε με την πίεση των συνόρων και τη διαχείριση κρίσεων. Τα βασικά συμπεράσματα της διατριβής δείχνουν ότι η ασφάλεια έχει καταστεί κεντρική οργανωτική αρχή της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής και του δικαίου. Ωστόσο, η υπερβολική ή μονομερής έμφαση στην ασφάλεια μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό δικαιωμάτων, ελλείμματα λογοδοσίας και κρίση νομιμοποίησης. Για τον λόγο αυτό, η διατριβή προτείνει ένα μοντέλο «Έξυπνης Ασφάλειας», το οποίο δεν απορρίπτει την ανάγκη ελέγχου και αποτελεσματικής διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών, αλλά την εντάσσει σε ένα πλαίσιο νομιμότητας, αναλογικότητας, αλληλεγγύης, κοινωνικής ένταξης και σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η συμβολή της διατριβής έγκειται στην αναδιαμόρφωση της έννοιας της ασφάλειας, όχι ως απλού μηχανισμού αποτροπής και περιορισμού, αλλά ως θεσμικά νόμιμου, δικαιωματικά οριοθετημένου και κοινωνικά βιώσιμου πλαισίου διαχείρισης της μετανάστευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.