Ανάπτυξη μεθοδολογικού εργαλείου για την εκτίμηση αναγκών υγείας και την αξιολόγηση παρεχόμενων υπηρεσιών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας

Abstract

This study explores the health needs of an urban community, aiming to develop a comprehensive framework for their assessment and to identify both apparent and latent needs in accordance with the principles of Primary Health Care and participatory practice. The Andersen Behavioral Model of Health Services Use served as the theoretical foundation of the study, incorporating individual, social, and environmental determinants of health. A key innovation of the study lies in the shift from traditional, exclusively quantitative methods towards a participatory bottom-up approach based on the perspectives of both healthcare professionals and citizens. Qualitative and quantitative methods were combined to provide a more comprehensive understanding of health needs, healthcare service use, and the factors influencing access to services, as well as to support the development of the Primary Care Needs Assessment tool, a structured instrument for the quantitative assessment of health needs. Specifically, three focus groups involving 31 healthcare professionals and eight individual interviews with citizens were conducted, while 817 questionnaires were collected from an urban community in the Regional Unit of Thessaloniki. The findings highlighted the need for a holistic approach to health needs assessment, confirming the relevance of the theoretical model and recognizing that health extends beyond the absence of disease to include prevention, health promotion, psychosocial well-being, and quality of life. The importance of effective links between primary, secondary, and tertiary healthcare services, interdisciplinary collaboration, and meaningful two-way communication between healthcare professionals and citizens was also emphasized. Community empowerment, health literacy, and the development of health-related skills emerged as critical factors in health management, access to services, and effective navigation of the healthcare system. The Primary Care Needs Assessment tool has a multidimensional structure and examines several aspects of health, including physical and psychological health status, prevention, healthcare service use, citizen satisfaction, unmet needs, and contextual and enabling factors affecting access. Exploratory factor analysis initially identified a ten-factor structure, whereas confirmatory factor analysis supported a final model comprising nine factors and 29 items, with satisfactory model fit. The chi-square to degrees of freedom ratio was 1.675, the Comparative Fit Index was 0.92, the Root Mean Square Error of Approximation was 0.048, and the Standardized Root Mean Square Residual was 0.06. The model also demonstrated acceptable internal consistency, with a Cronbach alpha coefficient of 0.76. Overall, the findings indicate that the tool is a valid, reliable, and practical instrument that may be used in research, community, and clinical settings to support the planning of services that respond more effectively to the actual health needs of the population.

Η παρούσα μελέτη διερευνά τις ανάγκες υγείας μιας αστικής κοινότητας, με στόχο την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου πλαισίου αξιολόγησής τους και την ανάδειξη τόσο των εμφανών όσο και των λανθανουσών αναγκών, σύμφωνα με τις αρχές της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και της συμμετοχικής πρακτικής. Θεωρητική βάση της μελέτης αποτέλεσε το Μοντέλο Συμπεριφοράς Χρήσης Υπηρεσιών Υγείας του Andersen, το οποίο ενσωματώνει ατομικούς, κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς καθοριστικούς παράγοντες της υγείας. Βασική καινοτομία της μελέτης αποτελεί η μετατόπιση από τις παραδοσιακές, αποκλειστικά ποσοτικές μεθόδους προς μια συμμετοχική προσέγγιση από κάτω προς τα πάνω, η οποία βασίζεται στις αντιλήψεις τόσο των επαγγελματιών υγείας όσο και των πολιτών. Η μελέτη συνδύασε ποιοτικές και ποσοτικές μεθόδους, με σκοπό την πληρέστερη κατανόηση των αναγκών υγείας, της χρήσης των υπηρεσιών και των παραγόντων που επηρεάζουν την πρόσβαση σε αυτές, καθώς και την ανάπτυξη του εργαλείου Primary Care Needs Assessment, ενός δομημένου εργαλείου ποσοτικής εκτίμησης των αναγκών υγείας. Ειδικότερα, πραγματοποιήθηκαν τρεις ομάδες εστιασμένης συζήτησης με 31 επαγγελματίες υγείας και οκτώ ατομικές συνεντεύξεις με πολίτες, ενώ συλλέχθηκαν 817 ερωτηματολόγια από αστική κοινότητα της Περιφερειακής Ενότητας Θεσσαλονίκης. Τα ευρήματα ανέδειξαν την ανάγκη υιοθέτησης μιας ολιστικής προσέγγισης στην αξιολόγηση των αναγκών υγείας, επιβεβαιώνοντας τη χρησιμότητα του θεωρητικού μοντέλου και αναγνωρίζοντας ότι η υγεία υπερβαίνει την απουσία ασθένειας και περιλαμβάνει την πρόληψη, την προαγωγή της υγείας, την ψυχοκοινωνική ευεξία και την ποιότητα ζωής. Παράλληλα, αναδείχθηκε η σημασία της διασύνδεσης των πρωτοβάθμιων, δευτεροβάθμιων και τριτοβάθμιων δομών, της διεπιστημονικής συνεργασίας και της ουσιαστικής αμφίδρομης επικοινωνίας μεταξύ επαγγελματιών υγείας και πολιτών. Η ενδυνάμωση της κοινότητας, η εγγραμματοσύνη σε θέματα υγείας και η ανάπτυξη δεξιοτήτων υγείας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για τη διαχείριση της υγείας, την πρόσβαση στις υπηρεσίες και την αποτελεσματική πλοήγηση στο σύστημα υγείας. Το εργαλείο Primary Care Needs Assessment παρουσιάζει πολυδιάστατη δομή και εξετάζει διαφορετικές πτυχές της υγείας, όπως τη σωματική και ψυχολογική κατάσταση, την πρόληψη, τη χρήση των υπηρεσιών υγείας, την ικανοποίηση των πολιτών, τις ανεκπλήρωτες ανάγκες, καθώς και τους πλαισιακούς και διευκολυντικούς παράγοντες πρόσβασης. Η διερευνητική παραγοντική ανάλυση ανέδειξε αρχικά μια δομή δέκα παραγόντων, ενώ η επιβεβαιωτική παραγοντική ανάλυση υποστήριξε ένα τελικό μοντέλο εννέα παραγόντων και 29 λημμάτων, με ικανοποιητική προσαρμογή. Ο λόγος χι τετράγωνο προς βαθμούς ελευθερίας ήταν 1,675, ο δείκτης συγκριτικής προσαρμογής ήταν 0,92, η ρίζα του μέσου τετραγωνικού σφάλματος προσέγγισης ήταν 0,048 και το τυποποιημένο μέσο τετραγωνικό υπόλοιπο ήταν 0,06. Το μοντέλο παρουσίασε επίσης αποδεκτή εσωτερική συνοχή, με συντελεστή άλφα του Cronbach 0,76. Συνολικά, τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι το εργαλείο αποτελεί ένα έγκυρο, αξιόπιστο και λειτουργικό μέσο αξιολόγησης, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί σε ερευνητικά, κοινοτικά και κλινικά περιβάλλοντα, υποστηρίζοντας τον σχεδιασμό υπηρεσιών που ανταποκρίνονται αποτελεσματικότερα στις πραγματικές ανάγκες υγείας του πληθυσμού.