Κοινωνική Εργασία και αστεγία: μια κριτική ανάλυση των πρακτικών και του ρόλου των κοινωνικών λειτουργών στο πλαίσιο επανένταξης των αστέγων στην Ελλάδα

Abstract

This doctoral thesis examines the processes of exiting homelessness and the role of social workers within these processes, in the context of the Greek social policy system. The central research question investigates how and why individuals experiencing homelessness can transition out of this condition and what role social workers play in this process. The theoretical framework draws on critical social work traditions (Healy, 2014· Dominelli, 2017· Mullaly & West, 2018) and structural approaches to homelessness (Fitzpatrick, 2005· Clapham, 2003· Pleace, 2016).The study employed a qualitative approach using thematic analysis (Braun & Clarke, 2006) and purposive sampling across three groups: (a) individuals experiencing or having experienced homelessness (N=10), (b) frontline social workers (N=16) and (c) institutional workers involved in policy-making processes (N=6). Walking interviews were conducted with the first two groups in participant-selected locations.Findings identified five interconnected mechanisms reproducing homelessness, relating to structural conditions, institutional filters in interventions, frontline compression, service fragmentation, and the internalization of homelessness as an individual failure. Three preconditions for exit were also evidenced: a stable relationship with a professional, an organized framework of action and the restoration of social bonds. The role of the social worker emerged through a typology of four expressions, whose activation depends on the structural conditions within which practice is exercised. This synthesis led to the formulation of a conceptual model mapping the dual dynamic structuring the field: the structural compression that reproduces the cycle of individualized exclusion across micro-, meso- and macro-levels and the conditions under which this compression can be reversed. The study's central conclusion is that the transformative potential of social work in the field of homelessness is not a matter of individual professional ethics but of structural conditions and emerges where relationship with the practitioner, field knowledge and service user lived experience acquire institutional standing.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τις διαδικασίες εξόδου από την έλλειψη στέγης και τον ρόλο των κοινωνικών λειτουργών σε αυτές, στο πλαίσιο του ελληνικού συστήματος. Το κεντρικό ερευνητικό ερώτημα εξετάζει πώς και γιατί τα άτομα που βιώνουν την έλλειψη στέγης μπορούν να μεταβούν σε καθεστώς εκτός αυτής, καθώς και ποιος είναι ο ρόλος των κοινωνικών λειτουργών σε αυτή τη διαδικασία. Η θεωρητική θεμελίωση εδράζεται στην παράδοση της κριτικής κοινωνικής εργασίας (Healy, 2014· Dominelli, 2017· Mullaly & West, 2018) και στις δομικές προσεγγίσεις της έλλειψης στέγης (Fitzpatrick, 2005· Clapham, 2003· Pleace, 2016)Η έρευνα ακολούθησε ποιοτική προσέγγιση με θεματική ανάλυση (Braun & Clarke, 2006) και σκόπιμη δειγματοληψία τριών ομάδων: α) ατόμων που βιώνουν ή έχουν βιώσει την έλλειψη στέγης (Ν=10), β) κοινωνικών λειτουργών πρώτης γραμμής (Ν=16) και γ) θεσμικών λειτουργών που συμμετέχουν σε διαδικασίες χάραξης πολιτικής (Ν=6). Για τα δύο πρώτα δείγματα πραγματοποιήθηκαν περιπατητικές συνεντεύξεις σε χώρους και διαδρομές επιλογής των ατόμων.Τα ευρήματα ανέδειξαν πέντε αλληλένδετους μηχανισμούς αναπαραγωγής της έλλειψης στέγης που σχετίζονται με δομικές συνθήκες, θεσμικά φίλτρα στις παρεμβάσεις, συμπίεση στην πρώτη γραμμή, κατακερματισμό των υπηρεσιών και τη βιωμένη εμπειρία ως ατομική ‘αποτυχία’. Παράλληλα, τεκμηριώθηκαν τρεις προϋποθέσεις εξόδου που αφορούν στη σταθερή σχέση με τον/την επαγγελματία, το οργανωμένο πλαίσιο δράσης, καθώς και την αποκατάσταση των κοινωνικών δεσμών. Ο ρόλος του/της κοινωνικού/ής λειτουργού αναδείχθηκε μέσα από μια τυπολογία τεσσάρων εκφράσεων, των οποίων η ενεργοποίηση εξαρτάται από τις δομικές συνθήκες εντός των οποίων ασκείται η πρακτική. Η συνθετική ανάγνωση οδήγησε στη διατύπωση ενός εννοιολογικού μοντέλου, το οποίο αποτυπώνει τη διττή δυναμική που επεκτείνεται στο πεδίο: τη δομική συμπίεση που αναπαράγει τον κύκλο ατομικοποιημένου αποκλεισμού σε μίκρο-, μέσο- και μάκρο-επίπεδο και τις συνθήκες υπό τις οποίες αυτή η συμπίεση μπορεί να αναστραφεί. Κεντρικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι η μετασχηματιστική δυναμική της κοινωνικής εργασίας στο πεδίο της αστεγίας αποτελεί, όχι μόνο ζήτημα ατομικής επαγγελματικής ηθικής, αλλά και δομικών συνθηκών και αναδύεται εκεί όπου η σχέση, η γνώση του πεδίου και η εμπειρία των υποκειμένων αποκτούν θεσμική υπόσταση.