Το παραμυθιακό στοιχείο στον Ίταλο Καλβίνο και η μετάφρασή του: από τα λαϊκά παραμύθια στην τριλογία "Οι Πρόγονοί μας"

Abstract

This dissertation examines the trilogy Our Ancestors (I Nostri Antenati) by Italo Calvino, a work that marks the author's transition from Neorealism to fantastical and fairy tale fiction. The trilogy combines fantastical and fairy tale motifs with irony and allegory, while simultaneously incorporating historical, social, and ideological references. The three novels are examined through an intralingual analysis, while the first novel, Il Visconte Dimezzato (The Cloven Viscount), and the third novel, Il Cavaliere Inesistente (The Nonexistent Knight), are also investigated from an interlingual perspective. The aim of this research is to explore the narrative structure of the novels, the function of their allegorical and stylistic elements, and, with regard to the first and third novels, the ways in which these elements are rendered in Greek translation. The translation analysis focuses on these two novels because each has been translated into Greek twice, allowing for a comparative examination of different translation approaches. At the intralingual level, the analysis is based on Vladimir Propp's morphology of the folktale, as well as the principles developed by Max Lüthi and Axel Olrik, in order to identify fairy tale motifs and structural characteristics. The study examines the ways in which Calvino employs fairy tale elements and allegory to explore issues related to human nature, society, and historical reality, and investigates the function of irony as a central stylistic device throughout the trilogy. At the interlingual level, the research is grounded in the principles of Descriptive Translation Studies and applies a comparative analysis of the Greek translations of the first and third novels of the trilogy. Particular attention is given to the translation of fantastic, ironic, and culture specific elements. The analysis is informed by the theories of Peter Newmark, Mona Baker, Michel Ballard, and Jean René Ladmiralin order to investigate the translation strategies and techniques adopted, as well as the challenges involved in transferring stylistic and cultural features into Greek. The findings are systematically organised in tables, allowing for the classification of fairy tale elements alongside the corresponding translation choices in the two novels under examination and facilitating the identification of broader translation patterns and conclusions. This dissertation contributes to the integration of narratological and translation studies approaches by highlighting the relationship between fantasy, irony, allegory, and translation. In doing so, it offers a comprehensive interpretative framework for understanding Calvino's trilogy within the context of Greek literary reception and translation.

Αντικείμενο μελέτης της διατριβής αποτελεί η τριλογία Οι Πρόγονοί μας (I nostri antenati) του Italo Calvino, έργο που σηματοδοτεί τη μετάβαση του συγγραφέα από τον Νεορεαλισμό προς τη φανταστική και παραμυθιακή αφήγηση. Η τριλογία χαρακτηρίζεται από τον συνδυασμό φανταστικών και παραμυθιακών στοιχείων, ειρωνείας και αλληγορίας, ενσωματώνοντας παράλληλα ιστορικές, κοινωνικές και ιδεολογικές αναφορές. Τα τρία μυθιστορήματα αναλύονται σε ενδογλωσσικό επίπεδο, ενώ το πρώτο, Il Visconte Dimezzato, και το τρίτο, Il Cavaliere Inesistente, αποτελούν επιπλέον αντικείμενο διαγλωσσικής μελέτης. Στόχος της διατριβής είναι η διερεύνηση της αφηγηματικής δομής των έργων, της λειτουργίας των αλληγορικών και υφολογικών στοιχείων τους, καθώς και της απόδοσής τους στην ελληνική γλώσσα, όσον αφορά το πρώτο και το τρίτο μυθιστόρημα της τριλογίας. Η μεταφρασεολογική ανάλυση επικεντρώνεται στα δύο έργα της τριλογίας για τα οποία υπάρχουν δύο διαφορετικές ελληνικές μεταφράσεις. Σε ενδογλωσσικό επίπεδο, η ανάλυση βασίζεται στη μορφολογία του παραμυθιού του Vladimir Propp και στις αρχές των Max Lüthi και Axel Olrik, με στόχο τον εντοπισμό παραμυθιακών μοτίβων και δομικών χαρακτηριστικών. Παράλληλα, διερευνάται ο τρόπος με τον οποίο ο Calvino αξιοποιεί το παραμυθιακό στοιχείο και την αλληγορία για να αναδείξει ζητήματα που αφορούν την ανθρώπινη φύση, την κοινωνία και την ιστορική πραγματικότητα, ενώ μελετάται και η λειτουργία της ειρωνείας ως βασικού υφολογικού εργαλείου. Σε διαγλωσσικό επίπεδο, η έρευνα βασίζεται στις αρχές της Περιγραφικής Μεταφρασεολογίας και εφαρμόζει συγκριτική ανάλυση των ελληνικών μεταφράσεων του πρώτου και του τρίτου μυθιστορήματος της τριλογίας. Εξετάζεται η απόδοση των φανταστικών, ειρωνικών και πολιτισμικών στοιχείων, ενώ η ανάλυση αξιοποιεί τις θεωρίες των Peter Newmark, Mona Baker, Michel Ballard και Jean-René Ladmiral, προκειμένου να διερευνηθούν οι μεταφραστικές στρατηγικές και τεχνικές που υιοθετούνται, καθώς και οι δυσκολίες που προκύπτουν κατά τη μεταφορά υφολογικών και πολιτισμικών στοιχείων στην ελληνική γλώσσα. Τα αποτελέσματα οργανώνονται σε πίνακες, προκειμένου να αποτυπωθούν με συστηματικό τρόπο τα παραμυθιακά στοιχεία και οι αντίστοιχες μεταφραστικές επιλογές στα δύο εξεταζόμενα μυθιστορήματα, διευκολύνοντας την κατηγοριοποίηση και την εξαγωγή συμπερασμάτων. Η παρούσα διατριβή συμβάλλει στη διασύνδεση της αφηγηματολογικής και μεταφρασεολογικής προσέγγισης, αναδεικνύοντας τη σχέση ανάμεσα στο φανταστικό, την ειρωνεία, την αλληγορία και τη μετάφραση και προσφέροντας μια σύνθετη ερμηνευτική προσέγγιση της τριλογίας του Calvino στο ελληνικό λογοτεχνικό πλαίσιο.

Oggetto della presente tesi di dottorato è la trilogia I nostri antenati di Italo Calvino, opera che segna il passaggio dell’autore dal Neorealismo alla narrazione fantastica e fiabesca. La trilogia si caratterizza per la combinazione di elementi fantastici e fiabeschi, ironia e allegoria, integrando al contempo riferimenti storici, sociali e ideologici. I tre romanzi vengono analizzati a livello intralinguistico, mentre il primo, Il Visconte dimezzato, e il terzo, Il Cavaliere Inesistente, costituiscono inoltre oggetto di un'analisi interlinguistica. La tesi si propone di indagare la struttura narrativa delle opere, la funzione degli elementi allegorici e stilistici, nonché la loro resa nella lingua greca per quanto riguarda il primo e il terzo romanzo della trilogia. L'analisi traduttologica si concentra sui due romanzi della trilogia per i quali esistono due diverse traduzioni greche. Sul piano intralinguistico, l’analisi si basa sulla Morfologia della fiaba di Vladimir Propp e sui principi teorici di Max Lüthi e Axel Olrik, allo scopo di individuare motivi fiabeschi e caratteristiche strutturali riconducibili alla tradizione della fiaba. Parallelamente, si esamina il modo in cui Calvino utilizza l’elemento fiabesco e l’allegoria per sottolineare questioni relative alla natura umana, alla società e alla realtà storica, nonché la funzione dell’ironia come fondamentale strumento stilistico. A livello interlinguistico, la ricerca si fonda sui principi della Traduttologia Descrittiva e applica un'analisi comparativa delle traduzioni greche del primo e del terzo romanzo della trilogia. Viene esaminata la traduzione degli elementi fantastici, ironici e culturali, mentre l'analisi si avvale delle teorie di Peter Newmark, Mona Baker, Michel Ballard e Jean-René Ladmiral, al fine di indagare le strategie e le tecniche traduttive adottate dai traduttori, nonché le difficoltà che emergono dal trasferimento degli elementi stilistici e culturali da una lingua all’altra. I risultati sono organizzati in tabelle, così da presentare in modo sistematico gli elementi fiabeschi e le corrispondenti scelte traduttive nei due romanzi presi in esame, facilitandone la classificazione e l’elaborazione delle conclusioni. La presente tesi contribuisce a collegare l’approccio narratologico e quello traduttologico, evidenziando il rapporto tra il fantastico, l’ironia, l’allegoria e la traduzione, e offrendo una prospettiva interpretativa articolata della trilogia di Calvino nel contesto della ricezione letteraria greca.