Ετυμολογική επίγνωση και ιστορική ορθογραφία: σχεδιασμός μεθόδων και εργαλείων για την αποτελεσματικότερη διδασκαλία της ορθογραφίας στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Abstract

This dissertation investigates lexical spelling in Modern Greek, focusing on the level of the base/stem of words, namely the domain where phonological and morphological information often do not suffice for secure orthographic decisions due to the historical dimension of the system. In the theoretical section, the dissertation maps the neurocognitive and cognitive mechanisms involved in spelling processing, as well as the contribution of metalinguistic skills (phonological processing, rapid automatized naming (RAN), working memory, morphological awareness). In addition, it documents a research gap in the Greek context, although a morphological approach is necessary, it is not always sufficient for spelling the stable core of a word, which makes an etymology-oriented instructional approach necessary. The empirical section reports an intervention study with a pre-test & post-test design and a control group, with randomization at the class (cluster) level. The sample comprised 115 sixth-grade students from three schools in Chora, Naxos (59 in the intervention group and 56 in the control group). The study was based on a purpose-built instrument of 56 words capturing two indices: (a) orthographic accuracy of the base/stem and (b) correct selection of root meaning. The educational intervention (15 sessions) aimed at the explicit development of etymological awareness and at linking the spelling of the root to its meaning. The results indicate a very strong effect of the intervention. In students’ spelling performance, the estimated gain was M = 27.94 for the intervention group versus M = 0.41 for the control group (Linear Mixed Model: F(1, 1,96) = 325,65, p= .003). Likewise, in students’ performance on identifying root meanings, the gain was M = 31.01 versus M = 0.47 (F(1, 5.10) = 516.41, p < .001). Moreover, a strong Spelling–Meaning relationship emerged in the intervention group (Pearson r = .649), supporting a plausible mechanism of effect via semantic access to word roots. Overall, the dissertation advances etymological awareness as a distinct, functional metalinguistic skill and transforms etymology from fragmentary information into an integral instructional tool for lexical spelling. Finally, limitations are acknowledged (e.g., the small number of clusters), and replications are recommended with larger samples and enriched evaluation criteria (e.g., written production).

Η παρούσα διατριβή διερευνά τη λεξική ορθογραφία της νέας ελληνικής, με εστίαση στο επίπεδο της βάσης/θέματος των λέξεων, δηλαδή εκεί όπου η φωνολογική και η μορφολογική πληροφορία συχνά δεν επαρκούν για ασφαλείς ορθογραφικές αποφάσεις λόγω της ιστορικής διάστασης του συστήματος. Στο θεωρητικό μέρος χαρτογραφούνται οι νευρογνωστικοί και γνωστικοί μηχανισμοί της ορθογραφικής επεξεργασίας, καθώς και η συμβολή μεταγλωσσικών δεξιοτήτων (φωνολογική επεξεργασία, ταχεία αυτοματοποιημένη κατονομασία (RAN), εργαζόμενη μνήμη, μορφολογική επίγνωση). Επιπλέον, τεκμηριώνεται το ερευνητικό κενό στα ελληνικά δεδομένα, δηλαδή ότι η μορφολογική προσέγγιση είναι αναγκαία αλλά όχι πάντα επαρκής για την ορθογράφηση του σταθερού πυρήνα μιας λέξης, γεγονός που καθιστά αναγκαία μια ετυμολογικά προσανατολισμένη διδασκαλία. Στο ερευνητικό μέρος υλοποιείται παρεμβατική μελέτη με σχεδιασμό pre-test & post-test και Ομάδα ελέγχου, με τυχαιοποίηση σε επίπεδο τμήματος (cluster). Συμμετείχαν 115 μαθητές Στ΄ τάξης από τρία σχολεία της Χώρας Νάξου (59 στην Ομάδα παρέμβασης και 56 στην Ομάδα ελέγχου), ενώ η έρευνα στηρίχθηκε σε ειδικά κατασκευασμένο εργαλείο 56 λέξεων που αποτυπώνει δύο δείκτες: (α) ορθογραφική ακρίβεια βάσης/θέματος και (β) ορθή επιλογή σημασίας ρίζας. Η εκπαιδευτική παρέμβαση (15 συνεδρίες) στόχευσε στη ρητή καλλιέργεια της ετυμολογικής επίγνωσης και στη σύνδεση ορθογραφίας της ρίζας με τη σημασία της. Τα αποτελέσματα δείχνουν πολύ ισχυρή επίδραση της εκπαιδευτικής παρέμβασης, καθώς στην επίδοση των μαθητών στην ορθογραφία το εκτιμώμενο κέρδος ήταν M= 27,94 για την Ομάδα παρέμβασης έναντι M= 0,41 για την Ομάδα ελέγχου (Γραμμικό Μεικτό Μοντέλο: F(1, 1,96) = 325,65, p=,003). Αντίστοιχα, στην επίδοση των μαθητών στην εύρεση της σημασίας των ριζών καταγράφηκε κέρδος M= 31,01 έναντι M= 0,47 (F(1, 5,10)= 516,41, p<,001). Επιπλέον, στην Ομάδα παρέμβασης αναδείχθηκε ισχυρή σχέση Ορθογραφίας-Σημασίας (Pearson r=,649), στοιχείο που υποστηρίζει έναν πιθανό μηχανισμό επίδρασης μέσω σημασιολογικής πρόσβασης στη ρίζα των λέξεων. Συνολικά, η διατριβή εισηγείται την ετυμολογική επίγνωση ως διακριτή, λειτουργική μεταγλωσσική δεξιότητα και μετατρέπει την ετυμολογία από αποσπασματική πληροφορία σε οργανικό διδακτικό εργαλείο για τη λεξική ορθογραφία. Τέλος, αναγνωρίζονται περιορισμοί (π.χ. μικρός αριθμός συστάδων) και προτείνονται αναπαραγωγές με μεγαλύτερα δείγματα και εμπλουτισμένα κριτήρια αξιολόγησης (π.χ. γραπτός λόγος).