Χώρος, οικιστική οργάνωση, παραδοσιακή αρχιτεκτονική στη Νότια Σερβία: πλαίσιο και προοπτικές ανάδειξης

Abstract

The doctoral dissertation focuses on the investigation of spatial organization and traditional architecture in Southern Serbia. This geographical area has been selected as the study region because it contains a wealth of underexplored architectural and historical monuments, about which existing knowledge remains relatively limited. More specifically, the research aims, on the one hand, to examine the formation and historical evolution of settlements in Southern Serbia from the period of Ottoman rule onwards and, on the other hand, to analyze the architecture of representative buildings in the region that have survived to the present day. The purpose of this investigation is both to contribute to a better understanding of contemporary social realities and to generate knowledge that may support the formulation of guidelines and recommendations for balanced regional development and the improvement of the overall image of Southern Serbia. Through the study of representative buildings dating from the aforementioned historical period, an important contribution can be made to the protection of this architectural heritage and to the promotion of the cultural and tourism identity (brand image) of Southern Serbia. The investigation of traditional architecture and spatial organization in Southern Serbia also raises important questions regarding the protection and preservation of such buildings. This concern gives rise to several research questions, including how the conservation of Southern Serbia’s architectural heritage can contribute to the economic development of the region and how the typology of residential buildings from the Ottoman period has influenced the development of contemporary society and the formation of the region’s overall spatial and cultural identity. Another research question concerns whether buildings constructed in this architectural style continue to be used today and, if so, in what ways they are currently utilized and for what purposes. Furthermore, it is important to examine whether there are examples of best practices that could facilitate their more effective use and integration into contemporary urban life.

Αντικείμενο της διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση της χωρικής οργάνωσης και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής στη Νότια Σερβία. Επιλέχθηκε ως χώρος της παρούσας έρευνας η γεωγραφική αυτή περιοχή, επειδή είναι πλούσια σε ανεξερεύνητα αρχιτεκτονικά και ιστορικά μνημεία, για τα οποία οι γνώσεις μας είναι σχετικά λίγες. Ειδικότερα προτείνεται να διερευνηθούν, αφενός η δημιουργία και η διαχρονική εξέλιξη των οικιστικών συγκεντρώσεων στη Νότια Σερβία από την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας και αφετέρου, η αρχιτεκτονική των αντιπροσωπευτικών κτισμάτων της περιοχής, που διατηρούνται μέχρι σήμερα, με σκοπό, τόσο την καλύτερη κατανόηση του σημερινού κοινωνικού γίγνεσθαι, όσο και την απόκτηση γνώσης, με στόχο τη διατύπωση κατευθύνσεων – προτάσεων, εν ονόματι της ισόρροπης ανάπτυξης και της βελτίωσης της γενικής εικόνας του χώρου της Νότιας Σερβίας. Με τη διερεύνηση/ μελέτη χαρακτηριστικών κτισμάτων της προαναφερθείσας χρονικής περιόδου, θα γίνει ένα σημαντικό βήμα για την προστασία της αρχιτεκτονικής αυτής κληρονομιάς προς την κατεύθυνση της ανάδειξης και προβολής της πολιτισμικής και τουριστικής ταυτότητας (brand name) της Νότιας Σερβίας. Ερευνώντας την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και τη χωρική οργάνωση στη Νότια Σερβία, τίθεται και το ερώτημα-προβληματισμός, που αφορά στην προστασία τέτοιων κτηρίων. Από αυτό το ερώτημα γεννώνται και αλλά ερευνητικά ερωτήματα όπως π.χ. πώς η προστασία της αρχιτεκτονικής της Νότιας Σερβίας μπορεί να βοηθήσει στην οικονομική ανάπτυξη της περιοχής και πώς επηρέασε η τυπολογία των οικιστικών κατασκευών της Οθωμανικής περιόδου την ανάπτυξη της σύγχρονης κοινωνίας και τη διαμόρφωση της γενικής εικόνας της περιοχής της Νότιας Σερβίας. Ένα άλλο ερώτημα που προκύπτει είναι, εάν κατασκευές αυτής της τεχνοτροπίας-αρχιτεκτονικής εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται σήμερα και αν ναι, ποιός είναι ο τρόπος χρήσης τους, ποιος είναι ο «τρέχων» σκοπός τους; Υπάρχουν παραδείγματα (πρότυπες δράσεις) για καλύτερη χρήση τους και ένταξη στο σύγχρονο αστικό γίγνεσθαι;

Doktorska disertacija usmerena je na istraživanje prostorne organizacije i tradicionalne arhitekture južne Srbije. Ovo geografsko područje odabrano je kao predmet istraživanja zbog bogatstva nedovoljno istraženih arhitektonskih i istorijskih spomenika, o kojima su postojeća saznanja još uvek relativno ograničena.

Konkretnije, istraživanje ima za cilj da, s jedne strane, ispita nastanak i istorijski razvoj naselja u južnoj Srbiji od perioda osmanske vlasti do danas, a sa druge strane da analizira arhitekturu reprezentativnih objekata u regionu koji su sačuvani do savremenog doba. Svrha ovog istraživanja jeste da doprinese boljem razumevanju savremenih društvenih prilika, ali i da pruži naučno utemeljena saznanja koja mogu poslužiti kao osnova za definisanje smernica i preporuka za uravnotežen regionalni razvoj i unapređenje ukupnog identiteta južne Srbije.

Proučavanjem reprezentativnih objekata iz navedenog istorijskog perioda može se dati značajan doprinos zaštiti ovog dela arhitektonskog nasleđa, kao i unapređenju kulturnog i turističkog identiteta (brenda) južne Srbije.

Istraživanje tradicionalne arhitekture i prostorne organizacije južne Srbije otvara i važna pitanja koja se odnose na zaštitu i očuvanje ovih objekata. U tom kontekstu postavljaju se brojna istraživačka pitanja, među kojima su: na koji način očuvanje arhitektonskog nasleđa južne Srbije može doprineti ekonomskom razvoju regiona i u kojoj meri je tipologija stambenih objekata iz perioda osmanske vlasti uticala na razvoj savremenog društva, kao i na oblikovanje prostornog i kulturnog identiteta regiona.

Dodatno istraživačko pitanje odnosi se na to da li su objekti izgrađeni u ovom arhitektonskom stilu i danas u upotrebi, te ukoliko jesu, na koji način se koriste i kojoj nameni služe. Takođe, od posebnog značaja je ispitati da li postoje primeri dobre prakse koji bi mogli doprineti njihovom efikasnijem korišćenju i uspešnijoj integraciji u savremeni urbani život.