Από το «spleen» και τη λυπομανία του 19ου αιώνα, στη «ναυτία» και το καταθλιπτικό ψυχιατρικό υποκείμενο του 20ού αιώνα: η αλλαγή θεώρησης της μελαγχολίας στη Γαλλία κατά την περίοδο της Ένδοξης Τριακονταετίας (1945-1974)

Abstract

This doctoral dissertation studies the transition from melancholia to depression, focusing on its historical, clinical, and social transformation in post-war France during the “Glorious Thirty” (1945–1974). The study contributes new insights by interweaving historical research with sociology and philosophy. The object of the study is the emergence of depression as a dominant 20th-century illness through combined changes in psychiatry, therapeutic institutions, and social representations. Between 1945 and 1974, economic growth and the welfare state shaped the collective imaginary of “compulsory happiness”, in which prosperity was equated with progress and sadness was defined as deviance. Through the analysis of psychiatric discourse, medical practices, and the period’s press, the dissertation demonstrates how psychiatry, under the influence of literary and philosophical currents-representations, shifted its focus from melancholia to depression, broadening the boundaries of diagnosis. It also examines the role of gender in the construction of depressive symptomatology and in the differentiated medical and social management of men and women. The arrival of antidepressants and the establishment of the DSM institutionalized a new management of psychic suffering, placing responsibility for happiness on the individual. The research concludes that depression constitutes simultaneously a clinical, historical, and social phenomenon. This interdisciplinary approach reveals the inextricable link between mental illness and the transformations of everyday life, the formation of new forms of subjectivity, and gendered representations in post-war France.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή μελετά τη μετάβαση από τη μελαγχολία στην κατάθλιψη, εστιάζοντας στον ιστορικό, κλινικό και κοινωνικό της μετασχηματισμό στη μεταπολεμική Γαλλία κατά την «ένδοξη τριακονταετία» (1945–1974). Η εργασία εισφέρει νέα στοιχεία συναρθρώνοντας την ιστορική έρευνα με την κοινωνιολογία και τη φιλοσοφία. Αντικείμενο της μελέτης είναι η ανάδειξη της κατάθλιψης σε κυρίαρχη νόσο του 20ού αιώνα μέσα από τον συνδυασμό αλλαγών στην ψυχιατρική, στους θεραπευτικούς θεσμούς και στις κοινωνικές αναπαραστάσεις. Την περίοδο 1945-1974, η οικονομική ανάπτυξη και το κράτος πρόνοιας διαμόρφωσαν το συλλογικό φαντασιακό της «καταναγκαστικής ευτυχίας», όπου η ευημερία ταυτίστηκε με την πρόοδο και η θλίψη ορίστηκε ως παρέκκλιση. Μέσα από την ανάλυση ψυχιατρικού λόγου, ιατρικών πρακτικών και τύπου της εποχής, η διατριβή δείχνει πώς η ψυχιατρική, υπό την επιρροή λογοτεχνικών και φιλοσοφικών ρευμάτων-αναπαραστάσεων, μετατόπισε το ενδιαφέρον της από τη μελαγχολία στην κατάθλιψη, διευρύνοντας τα όρια της διάγνωσης. Εξετάζεται επίσης ο ρόλος του φύλου στη συγκρότηση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και στη διαφοροποιημένη ιατρική και κοινωνική διαχείριση ανδρών και γυναικών. Η έλευση των αντικαταθλιπτικών και η επικράτηση του DSM θεσμοθέτησαν μια νέα διαχείριση της ψυχικής οδύνης, μεταθέτοντας στο άτομο την ευθύνη για την ευτυχία του. Η έρευνα καταλήγει στο ότι η κατάθλιψη συνιστά ταυτόχρονα κλινικό, ιστορικό και κοινωνικό φαινόμενο. Η διεπιστημονική προσέγγιση αναδεικνύει την άρρηκτη σύνδεση της ψυχικής νόσου με τους μετασχηματισμούς της καθημερινής ζωής, τη συγκρότηση νέων μορφών υποκειμενικότητας και τις έμφυλες αναπαραστάσεις στη μεταπολεμική Γαλλία.