Διερεύνηση αποτελεσματικότητας ψηφιακής ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης για την πρόληψη και αντιμετώπιση της επιθετικότητας σε μαθητές προεφηβικής ηλικίας

Abstract

Aggression in preadolescence is a complex, multifactorial phenomenon with adverse consequences for school adjustment, interpersonal relationships, and children’s overall psychosocial development. Research evidence indicates that aggressive behavior is associated with lower academic achievement, a negative school climate, and an increased risk of persistence of aggression into adulthood. Therefore, timely prevention and early intervention are of vital importance, especially given that self-regulation skills are still developing during preadolescence.Aggression may be expressed in various forms, including physical, verbal, and relational aggression. It may also be manifested directly or indirectly, overtly or covertly, and may be instrumental (proactive) or reactive in response to a provoking event. Covert forms are often not identified early by adults, although they significantly affect children’s interpersonal relationships and socio-emotional adjustment. A key theoretical framework for understanding aggression is the Social Information Processing model. According to this model, aggression is linked to cognitive distortions and deficits in interpreting social cues, a limited repertoire of possible responses, the selection of aggressive solutions as more effective, and inadequate evaluation of consequences. Within this framework, cognitive-behavioral interventions focusing on cognitive restructuring, anger management, self-regulation, empathy, and social problem-solving are considered appropriate for preventing and reducing aggression. In recent years, growing research interest has focused on the development of psychoeducational interventions that utilize new technologies. Digital interventions can attract participants’ interest, enhance their active engagement and commitment, reduce accessibility barriers, and broaden implementation across larger populations. In addition, studies suggest that digital cognitive-behavioral interventions can achieve effectiveness comparable to that of traditional interventions. However, despite increased interest in the use of new technologies, the number of digital interventions targeting aggression, especially for students aged 8 to 12 years, remains limited. The aim of the present study was to investigate the effectiveness of the fully automated digital psychoeducational intervention “Make a Difference” in preventing and reducing aggression among 5th- and 6th-grade primary school students. The total sample consisted of 321 students from primary schools in Epirus (mean age = 10.92, SD = 0.74), assigned to an intervention group (n = 165) and a control group (n = 156). Students in the intervention group participated in the digital intervention “Make a Difference” via a specially developed digital platform and completed 13 asynchronous online sessions, each lasting one teaching hour, over six weeks. Session content was based on principles of Cognitive Behavioral Therapy (CBT), Positive Psychology, and mindfulness, with emphasis on emotion recognition and regulation, anger control, enhancement of social and communication skills, development of healthy interpersonal relationships, and cultivation of problem-solving skills. Implementation took place within the school context, primarily in computer labs. Teachers had a mainly supervisory role and provided support for technical issues, without involvement in intervention content or measurement procedures. Intervention effectiveness was evaluated at three time points through the platform: (a) before intervention onset, (b) immediately after completion, and (c) at a four-month follow-up. Aggression was measured using the Buss-Warren Aggression Questionnaire (BWAQ; Buss & Warren, 2000) and the Relational Aggression Scale (RAS; Voulgaridou & Kokkinos, 2018). The instruments demonstrated satisfactory to excellent internal consistency across all three measurements, while the structural validity of their Greek versions was supported by confirmatory factor analyses. Results showed that the two groups followed different trajectories over time regarding the variables under investigation. Specifically, the intervention group showed reductions in total aggression, physical, verbal, and indirect aggression, anger and hostility, as well as proactive and reactive forms of relational aggression, with indications that gains were maintained at follow-up. In the control group, no favorable changes were observed; instead, upward trends in aggression levels were recorded.Beyond quantitative analyses, a supplementary qualitative exploration of intervention-group students’ experience was conducted at the end of the intervention. Students responded to open-ended questions and created digital collages about their participation in the program. Thematic analysis of textual data and visual thematic analysis of the digital material revealed high intervention acceptability, a positive participation experience, and perceived benefits in self-regulation, empathy, anger management, and peaceful conflict resolution skills.Overall, findings suggest that “Make a Difference” is a feasible digital psychoeducational approach that can contribute positively to reducing multiple forms of aggression in preadolescence. Consequently, there is a need for further development and systematic evaluation of similar interventions, aiming at the prevention and reduction of aggression, as well as the broader promotion of mental health in school settings.

Η επιθετικότητα στην προεφηβική ηλικία αποτελεί ένα σύνθετο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο έχει αρνητικές συνέπειες στη σχολική προσαρμογή, στις διαπροσωπικές σχέσεις και στη γενικότερη ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού. Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η επιθετική συμπεριφορά συνδέεται με χαμηλότερες ακαδημαϊκές επιδόσεις, αρνητικό σχολικό κλίμα και αυξημένο κίνδυνο εδραίωσης της επιθετικότητας στην ενήλικη ζωή. Ως εκ τούτου, η έγκαιρη πρόληψη και η πρώιμη παρέμβαση είναι ζωτικής σημασίας, ιδίως λαμβάνοντας υπόψη ότι κατά την περίοδο της προεφηβείας οι δεξιότητες αυτορρύθμισης εξακολουθούν να βρίσκονται υπό διαμόρφωση.Η επιθετικότητα μπορεί να εκφράζεται με ποικίλες μορφές, όπως η φυσική, η λεκτική και η σχεσιακή επιθετικότητα. Επιπλέον, μπορεί να εκδηλώνεται άμεσα ή έμμεσα, να είναι ορατή ή συγκεκαλυμμένη, καθώς και να είναι εργαλειακού τύπου (προδραστική) ή να λειτουργεί ως αντίδραση σε κάποιο προκλητικό συμβάν (αντιδραστική). Οι συγκεκαλυμμένες μορφές συχνά δεν γίνονται εγκαίρως αντιληπτές από τους ενήλικες, παρότι επηρεάζουν σημαντικά τις διαπροσωπικές σχέσεις και την κοινωνικοσυναισθηματική προσαρμογή των παιδιών.Βασικό θεωρητικό πλαίσιο για την ερμηνεία της επιθετικότητας αποτελεί το μοντέλο επεξεργασίας κοινωνικής πληροφορίας. Βάσει του μοντέλου αυτού, η επιθετικότητα συνδέεται με γνωστικές στρεβλώσεις και ελλείμματα κατά την ερμηνεία κοινωνικών ερεθισμάτων, με περιορισμένο εύρος πιθανών αποκρίσεων και με επιλογή επιθετικών λύσεων ως αποτελεσματικότερων, καθώς και με ανεπαρκή εκτίμηση των συνεπειών. Εντός του ίδιου πλαισίου, οι παρεμβάσεις γνωστικής συμπεριφορικής προσέγγισης, οι οποίες εστιάζουν στη γνωστική αναδόμηση, στη διαχείριση θυμού, στην αυτορρύθμιση, στην ενσυναίσθηση και στην επίλυση κοινωνικών προβλημάτων, θεωρούνται κατάλληλες για την πρόληψη και τη μείωση της επιθετικότητας. Τα τελευταία έτη παρατηρείται αυξανόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον για την ανάπτυξη ψυχοεκπαιδευτικών παρεμβάσεων που αξιοποιούν τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών. Οι ψηφιακές παρεμβάσεις μπορούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των συμμετεχόντων, ενισχύοντας την ενεργό εμπλοκή και τη δέσμευσή τους, ενώ παράλληλα συμβάλλουν στη μείωση εμποδίων προσβασιμότητας και στη διεύρυνση της εφαρμογής τους σε μεγαλύτερες πληθυσμιακές ομάδες. Επιπλέον, έρευνες υποστηρίζουν ότι οι ψηφιακές παρεμβάσεις γνωστικής συμπεριφορικής προσέγγισης μπορούν να εφαρμοστούν το ίδιο αποτελεσματικά με τις παραδοσιακές μορφές παρεμβάσεων. Ωστόσο, παρά το αυξημένο ενδιαφέρον για την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών, ο αριθμός των ψηφιακών παρεμβάσεων για την επιθετικότητα, ιδίως για μαθητές ηλικίας 8 έως 12 ετών, παραμένει περιορισμένος. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η διερεύνηση της αποτελεσματικότητας της πλήρως αυτοματοποιημένης ψηφιακής ψυχοεκπαιδευτικής παρέμβασης “Κάνε τη διαφορά” για την πρόληψη και μείωση της επιθετικότητας σε μαθητές Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης Δημοτικού. Το συνολικό δείγμα αποτέλεσαν 321 μαθητές δημοτικών σχολείων της Ηπείρου (Μ.Ο. ηλικίας = 10.92, Τ.Α. = 0.74), οι οποίοι κατανεμήθηκαν στην πειραματική ομάδα (n = 165) και στην ομάδα ελέγχου (n = 156). Οι μαθητές της πειραματικής ομάδας συμμετείχαν στην ψηφιακή παρέμβαση “Κάνε τη διαφορά”, μέσω ειδικά αναπτυγμένης ψηφιακής πλατφόρμας, και έλαβαν μέρος σε 13 ασύγχρονες διαδικτυακές συνεδρίες διάρκειας μίας διδακτικής ώρας, σε διάστημα έξι εβδομάδων. Το περιεχόμενο των συνεδριών βασίστηκε στις αρχές της Γνωστικής Συμπεριφορικής Θεραπείας (CBT) και σε τεχνικές της Θετικής Ψυχολογίας και της ενσυνειδητότητας, δίνοντας έμφαση στην αναγνώριση και διαχείριση συναισθημάτων, στον έλεγχο του θυμού, στην ενίσχυση κοινωνικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων, στην ανάπτυξη υγιών διαπροσωπικών σχέσεων και στην καλλιέργεια δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων. Η εφαρμογή πραγματοποιήθηκε εντός σχολικού πλαισίου, κατά κύριο λόγο στα εργαστήρια Πληροφορικής. Οι εκπαιδευτικοί διαδραμάτιζαν κυρίως εποπτικό ρόλο και παρείχαν υποστήριξη για τεχνικά ζητήματα, χωρίς να εμπλέκονται στο περιεχόμενο της παρέμβασης ή στη διαδικασία των μετρήσεων. Η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας της παρέμβασης πραγματοποιήθηκε σε τρεις χρονικές στιγμές μέσω της πλατφόρμας: α) πριν από την έναρξη της παρέμβασης, β) αμέσως μετά την ολοκλήρωσή της και γ) σε επαναληπτική μέτρηση τέσσερις μήνες αργότερα. Για τη μέτρηση της επιθετικότητας χρησιμοποιήθηκαν η Κλίμακα Επιθετικότητας Buss-Warren (Buss-Warren Aggression Questionnaire, BWAQ· Buss & Warren, 2000) και η Κλίμακα Σχεσιακής Επιθετικότητας (Relational Aggression Scale, RAS· Voulgaridou & Kokkinos, 2018). Τα εργαλεία παρουσίασαν ικανοποιητική έως εξαιρετική εσωτερική συνέπεια στις τρεις μετρήσεις, ενώ η δομική εγκυρότητα των ελληνικών εκδοχών τους υποστηρίχθηκε από επιβεβαιωτικές παραγοντικές αναλύσεις. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι δύο ομάδες παρουσίασαν διαφορετική πορεία στην πάροδο του χρόνου αναφορικά με τις υπό διερεύνηση μεταβλητές. Ειδικότερα, στην πειραματική ομάδα καταγράφηκαν μειώσεις στη συνολική επιθετικότητα, στη φυσική, λεκτική και έμμεση επιθετικότητα, στον θυμό και στην εχθρότητα, καθώς και στις προδραστικές και αντιδραστικές μορφές σχεσιακής επιθετικότητας, με ενδείξεις διατήρησης των αποτελεσμάτων στην επαναληπτική μέτρηση. Στην ομάδα ελέγχου δεν διαπιστώθηκαν ευνοϊκές μεταβολές, ενώ αντιθέτως καταγράφηκαν τάσεις αύξησης των επιπέδων επιθετικότητας. Πέραν των ποσοτικών αναλύσεων, στο τέλος της παρέμβασης πραγματοποιήθηκε συμπληρωματική ποιοτική διερεύνηση της εμπειρίας των μαθητών της πειραματικής ομάδας. Οι μαθητές απάντησαν σε ερωτήσεις ανοικτού τύπου και δημιούργησαν ψηφιακά κολάζ σχετικά με τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα. Η θεματική ανάλυση των λεκτικών δεδομένων και η οπτική θεματική ανάλυση του ψηφιακού υλικού ανέδειξαν υψηλή αποδοχή της παρέμβασης, θετική εμπειρία συμμετοχής και αντιληπτά οφέλη σε δεξιότητες αυτορρύθμισης, ενσυναίσθησης, διαχείρισης θυμού και ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων. Συνολικά, τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η παρέμβαση “Κάνε τη διαφορά” αποτελεί μια εφαρμόσιμη ψηφιακή ψυχοεκπαιδευτική προσέγγιση με θετική συμβολή στη μείωση διαφορετικών μορφών επιθετικότητας στην προεφηβική ηλικία. Ως εκ τούτου, αναδεικνύεται η ανάγκη για περαιτέρω ανάπτυξη και συστηματική αξιολόγηση αντίστοιχων παρεμβάσεων, με στόχο την πρόληψη και τη μείωση της επιθετικότητας, καθώς και την ευρύτερη προαγωγή της ψυχικής υγείας στο σχολικό πλαίσιο.