Παιδεία και Πνεύμα στην εγελιανή Φιλοσοφία του Πνεύματος

Abstract

The present dissertation under the title ‘‘Education and Spirit in the Hegelian Philosophy of Spirit’’ focuses on the correlation between the concepts of Education and Spirit in the philosophy of German Philosopher Georg Wilhelm Friedrich Hegel (17701831). The close study of these two concepts reveals their interrelationship concerning their semantic character. The first step towards the examination of this interrelationship is to explore the Hegelian spirit. The spirit is presented as a concept which develops dialectically towards its self-consciousness; this development takes place as a steady confrontation of the spirit with itself in order to surpass the previous stages of its development. This confrontation starts with the sensory certainty of the world and itself and leads up to the absolute knowledge of them both. The dialectical process of the spirit seems to be identical to that of education, since the term ‘education’, not in its institutionalized form, but in its broader sense, defines the human development towards its full progress. Through education one strives to work on oneself dealing with the objective and the subjective world, so that one’s capacities and personality thrive. In Hegel’s system the spirit holds the leading role in human development and discloses itself in all forms of human activity, whether private or public. The Hegelian concept of education is tantamount to the appropriate cultivation of the natural disposition, follows the guidelines of reason and can take place only in an institutionally organized community, i. e. the state. Man as spirit develops through the education that one receives first at home as a family member and then at school following its rules, in order to become a free and active citizen. The Hegelian relationship of spirit and education has had an impact on subsequent philosophical and pedagogical discussions and particularly on the theoretical movements that examine the spirit as the driving force of the human development.

Η διδακτορική διατριβή με τίτλο «Παιδεία και Πνεύμα στην εγελιανή Φιλοσοφία του Πνεύματος» εγκύπτει στη σχέση των εννοιών της Παιδείας και του Πνεύματος στο σύνολο της φιλοσοφίας του Γερμανού φιλοσόφου Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Η μελέτη των εν λόγω εννοιών αποκαλύπτει τη στενή διασύνδεσή τους αναφορικά με τον σημασιολογικό τους πυρήνα. Από τη μία πλευρά, το πνεύμα αναπτύσσεται διαλεκτικά προς τη γνώση του κόσμου και του εαυτού του, διαδικασία κατά την οποία το ίδιο αναμετράται και υπερβαίνει συνεχώς τον εαυτό του· εκκινεί από τη θεμελιακή κατ’ αίσθηση αντίληψη της αντικειμενικότητας και κατακτά την απόλυτη γνώση εαυτού και πραγματικότητας. Από την άλλη πλευρά, η διαλεκτική πορεία, που επιτελεί το πνεύμα, ταυτίζεται με την παιδεία εν γένει, καθώς αυτή ισοδυναμεί με την ανάπτυξη και την πρόοδο του ανθρώπου. Μέσω της παιδείας ο άνθρωπος αναμετράται με τον εαυτό του καθώς και το εξωτερικό περιβάλλον του, το επεξεργάζεται κατά τρόπον, ώστε να αναπτύσσει πλήρως τις προσωπικές δυνατότητές του. Στο πλαίσιο της εγελιανής φιλοσοφίας, το πνεύμα ως ανθρώπινο πνεύμα οδηγεί τον άνθρωπο προς την ανάπτυξή του και εκδηλώνεται σε όλες τις εκφάνσεις της δραστηριότητάς του, τόσο της ιδιωτικής όσο και της δημόσιας. Η παιδεία του ανθρώπινου πνεύματος ισοδυναμεί με την κατάλληλη διαμόρφωση των φυσικών κλίσεων, η οποία συμφωνεί με τις επιταγές του λόγου, και συντελείται μόνο εντός της οργανωμένης θεσμικά κοινότητας, δηλαδή εντός του κράτους. Ο άνθρωπος ως πνεύμα (εκ)παιδεύεται αρχικά εντός του οικογενειακού και αργότερα του σχολικού περιβάλλοντος, πειθαρχώντας στους κανόνες τους, ώστε να καθίσταται ελεύθερος και ενεργός πολίτης. Η εν λόγω εγελιανή προσέγγιση του πνεύματος και της παιδείας επηρέασε τη μεταγενέστερη φιλοσοφική και παιδαγωγική σκέψη καθώς και τα επιμέρους θεωρητικά κινήματα, τα οποία θέτουν το πνεύμα ως την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης του ανθρώπου.