Αντιλήψεις των φιλολόγων για το πρόγραμμα της παράλληλης στήριξης στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση

Abstract

Co-teaching is a type of special education service provision for students with special educational needs and/or disabilities within a general school environment. The co-teaching model was implemented in Greece in 1988 as part of the four-year Community Program Helios I, in which the Ministry of Education became involved in 1989. This program involved two teachers in the classroom, one of whom specialized in Special Education, and included full inclusion programs for blind students in general education classrooms (in Kallithea), deaf students (in Argyroupoli), and other children with developmental difficulties in various regions of the country (Christakis, 1993). The co-teaching program continued under the Community Initiative Helios II and is still operational in some schools in Athens and Piraeus (Polychronopoulou, 2017). The implementation of co-teaching in Greece, which began with the Helios I program and continued with Helios II, is now carried out through the parallel support program, which was legislated for the first time under Law 2817/2000. The purpose of this doctoral dissertation is to investigate the perceptions of philologists regarding the effectiveness of parallel support for students with special educational needs and/or disabilities, the level of collaboration among these educators, and their perception of their roles based on their specialization in the program's implementation. Furthermore, the study examines the effectiveness of co-teaching between special and general education philologists through the implementation of parallel support, as well as their collaboration with school principals, special education organizations, and the parents/guardians of students with special educational needs and/or disabilities. Finally, the research explores the challenges that philologists face in relation to the program while collaborating in the general education classroom.Within this framework, a cross-sectional mixed-method research design was conducted in two phases, involving a total of 321 philologists from both general and special education who were employed in Greek public schools during the 2022-23 academic year. The questionnaire in the first phase was completed by 276 special education philologists, due to the lack of precise data regarding the number of general education philologists implementing the parallel support program in their classrooms. The second phase consisted of semi-structured interviews with 40 philologists from both special and general education (20 co-teaching pairs) and 5 philologists who also served as school principals. The first phase of the study, the quantitative research, focused on assessing the effectiveness of the parallel support program for students with special educational needs and/or disabilities, the perceptions and roles of special education philologists in parallel support, and their collaboration with general education philologists implementing the program in Greek schools. The second phase, the qualitative research, explored the responsibilities of co-teaching philologists in special and general education within the framework of parallel support, the challenges they faced in their respective roles, the effectiveness of their collaboration, and their cooperation with school administration, special education organizations, and parents/guardians of the students they supported. The analysis of the research data revealed that both general and special education philologists positively evaluated the contribution of parallel support to the learning process, highlighting its benefits for students at academic, social, and psychological levels. Despite these positive findings, the study also identified significant challenges, particularly concerning collaboration and role distribution among co-teachers. Specifically, special education philologists often assumed the role of an assistant, while general education teachers took on the primary instructional role within co-teaching settings. The majority of participants emphasized the need for professional development for philologists involved in co-teaching, as well as the importance of providing adequate infrastructure to enhance the educational process. Additionally, organizational obstacles, bureaucratic delays, and budget cuts were identified as major factors causing delays in school staffing. In the discussion presented in Chapter 6, the findings of the study are synthesized, and recommendations are made for the effective implementation of parallel support, the strengthening of a positive collaborative climate among educators, and the elimination of barriers hindering the smooth operation of the program.

Η συνδιδασκαλία (co-teaching) είναι ένας τύπος παροχής υπηρεσιών ειδικής αγωγής για μαθητές/τριες με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες σε περιβάλλον γενικού σχολείου. Η συνδιδασκαλία εφαρμόστηκε στην Ελλάδα το 1988 στο πλαίσιο του τετραετούς Κοινοτικού Προγράμματος Helios I, στο οποίο ενεπλάκη το Υπουργείο Παιδείας το 1989 με δύο εκπαιδευτικούς μέσα στην τάξη, εκ των οποίων ο/η ένας/μία της Ειδικής Αγωγής, και με προγράμματα πλήρους ένταξης τυφλών μαθητών/τριών στη γενική τάξη (στην Καλλιθέα), κωφών μαθητών/τριών (στην Αργυρούπολη) και άλλων παιδιών με αναπτυξιακές δυσκολίες σε διάφορες περιοχές της χώρας (Χρηστάκης, 1993). Το πρόγραμμα της συνδιδασκαλίας συνεχίστηκε στο πλαίσιο της κοινοτικής πρωτοβουλίας Helios II και εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα σε ορισμένα σχολεία της Αθήνας και του Πειραιά (Πολυχρονοπούλου, 2017). Η εφαρμογή της συνδιδασκαλίας στον ελλαδικό χώρο, η οποία ξεκίνησε με το πρόγραμμα Helios I και συνεχίστηκε με το Helios II, υλοποιείται πλέον μέσω του προγράμματος της παράλληλης στήριξης (parallel support), το οποίο νομοθετήθηκε για πρώτη φορά με τον νόμο 2817/2000. Σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η διερεύνηση των αντιλήψεων των φιλολόγων σχετικά με το βαθμό αποτελεσματικότητας της παράλληλης στήριξης για μαθητές/τριες με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες, το επίπεδο της συνεργασίας των εκπαιδευτικών αυτών, αλλά και την αντίληψη του ρόλου τους με βάση την ειδίκευσή τους κατά την εφαρμογή του προγράμματος. Ακολούθως, εξετάζεται η αποτελεσματικότητα της συνδιδασκαλίας μεταξύ των φιλολόγων ειδικής και γενικής εκπαίδευσης μέσα από την υλοποίηση της παράλληλης στήριξης, καθώς και η συνεργασία τους με τους/τις διευθυντές/τριες, τους φορείς ειδικής αγωγής και τους γονείς/κηδεμόνες των μαθητών/τριών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες. Τέλος, μελετώνται τα εμπόδια που καλούνται οι φιλόλογοι να αντιμετωπίσουν σε σχέση με το συγκεκριμένο πρόγραμμα κατά τη συνεργασία τους στη γενική τάξη. Στο πλαίσιο αυτό, διεξήχθη συγχρονική μεικτή έρευνα δύο φάσεων (cross sectional mixed method research), στην οποία έλαβαν μέρος συνολικά 321 φιλόλογοι γενικής και ειδικής αγωγής που υπηρετούσαν σε δημόσια σχολεία της Ελλάδας κατά το σχολικό έτος 2022-23. Το ερωτηματολόγιο του πρώτου μέρους της έρευνας συμπληρώθηκε από 276 φιλόλογους αποκλειστικά της ειδικής αγωγής, λόγω έλλειψης των στοιχείων για τον ακριβή αριθμό των φιλολόγων γενικής εκπαίδευσης που υλοποιούσαν στην τάξη τους το πρόγραμμα της παράλληλης στήριξης. Οι ημι-δομημένες συνεντεύξεις του δεύτερου μέρους της έρευνας λήφθηκαν από 40 φιλολόγους ειδικής και γενικής αγωγής (20 ζεύγη συνδιδασκόντων/ουσών) και 5 φιλολόγους διευθυντές/τριες σχολείων της χώρας. Το πρώτο μέρος, η ποσοτική μελέτη, επικεντρώθηκε στην εξέταση της αποτελεσματικότητας του προγράμματος της παράλληλης στήριξης για τους/τις μαθητές/τριες με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή/και αναπηρίες, στις αντιλήψεις και στον ρόλο των φιλολόγων ειδικής αγωγής για την παράλληλη στήριξη και ταυτόχρονα, στη συνεργασία των φιλολόγων ειδικής αγωγής και γενικής εκπαίδευσης που υλοποιούσαν το εν λόγω πρόγραμμα στις τάξεις των ελληνικών σχολείων. Το δεύτερο μέρος, η ποιοτική μελέτη, εστιάστηκε στις αρμοδιότητες των συνδιδασκόντων/ουσών φιλολόγων ειδικής και γενικής αγωγής στο πλαίσιο της παράλληλης στήριξης, στα εμπόδια που οι ίδιοι/ες καλούνταν να αντιμετωπίσουν μέσα από τους ρόλους τους σε σχέση με το συγκεκριμένο πρόγραμμα, στην αποτελεσματικότητα της συνδιδασκαλίας τους και τέλος, στη συνεργασία ανάμεσα στους/στις ίδιους/ες, στη διοίκηση, στους φορείς ειδικής εκπαίδευσης και τους γονείς/κηδεμόνες των μαθητών/τριών που υποστήριζαν. Από την ανάλυση των ερευνητικών δεδομένων προέκυψε ότι οι φιλόλογοι γενικής και ειδικής αγωγής αποτίμησαν θετικά τη συμβολή της παράλληλης στήριξης στη μαθησιακή διαδικασία, υπογραμμίζοντας την ενίσχυση των μαθητών/τριών σε ακαδημαϊκό, κοινωνικό και ψυχολογικό επίπεδο. Παρά τα θετικά αυτά ευρήματα, η έρευνα αναδεικνύει σημαντικά προβλήματα που σχετίζονται κυρίως με τη συνεργασία και την κατανομή ρόλων των συνδιδασκόντων/ουσών. Ειδικότερα, οι φιλόλογοι ειδικής αγωγής φαίνεται να αναλαμβάνουν τον ρόλο του βοηθού, ενώ οι εκπαιδευτικοί γενικής αγωγής τον πρωτεύοντα ρόλο στο πλαίσιο της συνδιδασκαλίας. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων/ουσών τόνισε την ανάγκη επιμόρφωσης των φιλολόγων που συμμετέχουν στη συνδιδασκαλία, καθώς και την εξασφάλιση κατάλληλων υποδομών για τη βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Παράλληλα, τα οργανωτικά εμπόδια, οι χρονοβόρες πολιτικές διαδικασίες και οι περικοπές προϋπολογισμού εντοπίζονται ως κύριες αιτίες καθυστερήσεων στη στελέχωση των σχολείων. Στη συζήτηση που λαμβάνει χώρα στο έκτο κεφάλαιο της διατριβής παρουσιάζονται συνθετικά τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας και γίνονται προτάσεις για την αποτελεσματική εφαρμογή της παράλληλης στήριξης, για την ενίσχυση του θετικού συνεργατικού κλίματος μεταξύ των διδασκόντων/ουσών, καθώς και για την άρση των εμποδίων που τροχοπεδούν την ομαλή εφαρμογή του προγράμματος.