Κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση: παρεμβάσεις οικοσυστημικής κατεύθυνσης για την ένταξη μαθητών/τριων Ρομά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση

Abstract

The present dissertation, titled “Social Work in Education: Ecosystemic Interventions for the Inclusion of Roma Students in Primary Education,” focuses on understanding the role that Social Work plays within the school context. Specifically, it examines how the implementation of an ecosystemic-oriented intervention effectively contributes to improving communication and interaction between Roma and non-Roma children, thereby promoting their school inclusion. Inclusion is approached here as a continuous, participatory process in which communication serves as the vital link between school participation and the social relationships formed within the educational environment. The research is grounded in the theoretical framework of the ecosystemic approach and intercultural theory, which perceive the school community as a multilayered system in which students, teachers, parents, and the sociocultural environment interact. Within this framework, Social Work in education functions as a connecting mechanism, strengthening collaboration and shared responsibility among all stakeholders. The study seeks to demonstrate how ecosystemic interventions can promote intercultural communication, enhance Roma students’ participation, and foster conditions of equal participation and social inclusion. A mixed-methods case study design was selected as the research methodology, structured into three phases: before, during, and two months after the completion of the intervention. During the first phase, the attitudes, perceptions, and communication levels between Roma and non-Roma students were mapped through questionnaires, sociograms, and interviews. In the second phase, the intervention was implemented, featuring activities based on empowerment, collaborative learning, and communicative connection between Roma and non-Roma students, using the observation form as the primary data collection tool. Finally, in the third phase, the impact of the intervention on the relationships and attitudes of the participants was evaluated by re-employing the initial research tools. The research was conducted in a public primary school attended by Roma and non-Roma students. The research sample consisted of a 6th-grade class of a primary school in Achaia, as this specific age group possessed the necessary cognitive and emotional maturity to effectively process the intervention's actions and evaluate them with greater maturity compared to students in lower grades.For the data analysis utilized, multiple tools were used to ensure the study's validity through triangulation. Quantitative analysis was performed using IBM SPSS Statistics 29 and Python (utilizing the NetworkX library for sociometric analysis). Due to the small sample size (n=22), Fisher’s Exact Test and Wilcoxon signed-rank tests were applied to ensure statistical accuracy in measuring changes before and after the intervention. Concurrently, qualitative data from semi-structured interviews and focus groups were analyzed using thematic analysis, highlighting the participants' subjective experiences. The data analysis revealed significant changes both at the level of individual attitudes and group interactions. Improvement was observed in interpersonal relationships between Roma and non-Roma students, increased participation in school activities, and a reduction in exclusion phenomena. Teachers observed that, following the intervention, Roma and non-Roma students demonstrated greater mutual understanding, respect, and willingness to collaborate, which contributed to a more inclusive and supportive classroom climate. Parents noted that, following the intervention, relationships between Roma and non-Roma students became more positive, characterized by greater acceptance, cooperation, and mutual respect. The qualitative analysis indicated that the ecosystemic approach facilitated connections among the various subsystems (students, teachers, family, community), cultivating a shared field of understanding and collective action. The intervention enhanced Roma students’ self-perception and social presence, highlighting the importance of positive reframing, recognition, and the acceptance of each student as an equal member of the school community. At the same time, it revealed the transformative power of communication as a tool for social change and as a mechanism for preventing conflict or exclusion within the school setting. At the quantitative level, questionnaires and sociograms recorded an increase in collaborative relationships between Roma and non-Roma students, an improved sense of acceptance and participation in group activities, and a decrease in isolation incidents. These results substantiate the view that inclusion cannot be achieved as a straightforward process but rather emerges through interactions and relationships that require time, trust, and cooperation. Communication acts as a catalyst that transforms coexistence into participation, and participation, in turn, leads to true social inclusion. When the school operates in a spirit of cooperation, it becomes an agent of social change. The contribution of this dissertation is twofold. On the one hand, it enriches the theoretical understanding of the relationship among inclusion, communication, and interaction through the lens of Social Work in education; on the other hand, it proposes a practically applicable, ecosystemic intervention model that can be adapted to school communities characterized by cultural diversity. The findings suggest that school-based social work, when founded on principles of collaboration, empowerment, and intercultural respect, can bridge the gap between the theory of inclusion and its application in everyday educational practice. Among the recommendations emerging from the research are: the institutional strengthening of the social worker’s role in schools; the reinforcement of collaborations among families, educational staff, and the wider community; and the adoption of policies promoting intercultural training for educators. Furthermore, the need for long-term intervention and monitoring programs is emphasized, to continuously evaluate their impact on culturally diverse students.Regarding limitations, the study was based on a specific school context, which restricts the generalization of its results. Nevertheless, it offers valuable directions for future research, suggesting the application of similar interventions in different geographical and social environments to enhance comparative understanding and deepen knowledge of mechanisms that promote social inclusion in schools. In conclusion, the dissertation demonstrates that inclusion begins with communication and is fulfilled through interaction. Social Work in education, through its ecosystemic orientation, stands at the core of this transformation, promoting a school that is not limited to the transmission of knowledge but functions as a community of relationships, participation, and change.

Η παρούσα διατριβή, με τίτλο «Κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση: Παρεμβάσεις οικοσυστημικής κατεύθυνσης για την ένταξη των μαθητών/τριών Ρομά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση», διερευνά τον ρόλο που διαδραματίζει η Κοινωνική Εργασία στο σχολικό πλαίσιο. Ειδικότερα, εξετάζει πώς η εφαρμογή μιας παρέμβασης οικοσυστημικού προσανατολισμού μπορεί να συμβάλει αποτελεσματικά στη βελτίωση της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρασης μεταξύ Ρομά και μη Ρομά μαθητών/τριών, προάγοντας τη σχολική τους ένταξη. Η ένταξη προσεγγίζεται εδώ ως μια διαρκής, συμμετοχική διαδικασία, όπου η επικοινωνία λειτουργεί ως ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη σχολική συμμετοχή και στις κοινωνικές σχέσεις που δομούνται μέσα στο σχολείο. Η έρευνα στηρίζεται στο θεωρητικό πλαίσιο της οικοσυστημικής προσέγγισης και στη διαπολιτισμική θεωρία, που αντιλαμβάνονται τη σχολική κοινότητα ως ένα πολυεπίπεδο σύστημα στο οποίο αλληλεπιδρούν μαθητές/τριες, εκπαιδευτικοί, γονείς και το κοινωνικοπολιτισμικό περιβάλλον. Η Κοινωνική Εργασία στην εκπαίδευση, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως συνδετικός μηχανισμός, ενισχύοντας τη συνεργασία και τη συλλογική ευθύνη όλων των εμπλεκόμενων μερών. Η μελέτη επιδιώκει να αναδείξει πώς οι οικοσυστημικές παρεμβάσεις μπορούν να προάγουν τη διαπολιτισμική επικοινωνία, να ενισχύσουν τη συμμετοχή των μαθητών/τριών Ρομά και να δημιουργήσουν συνθήκες ισότιμης συμμετοχής και ένταξης. Ως ερευνητική μέθοδος επιλέχθηκε η μελέτη περίπτωσης με τη χρήση μεικτών μεθόδων (mixed-method case study), η οποία διαρθρώθηκε σε τρεις φάσεις: πριν, κατά τη διάρκεια και δύο μήνες μετά την ολοκλήρωση της παρέμβασης. Κατά την πρώτη φάση πραγματοποιήθηκε αποτύπωση των στάσεων, αντιλήψεων και επιπέδων επικοινωνίας μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, μέσω ερωτηματολογίων, κοινωνιογράμματος και συνεντεύξεων. Στη δεύτερη φάση υλοποιήθηκε η παρέμβαση, με δραστηριότητες βασισμένες στην ενδυνάμωση, στη συνεργατική μάθηση και στην επικοινωνιακή σύνδεση μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, χρησιμοποιώντας το φύλλο παρατήρησης ως το κύριο εργαλείο συλλογής δεδομένων. Τέλος, στην τρίτη φάση, αξιολογήθηκε η επίδραση της παρέμβασης στις σχέσεις και στις στάσεις των συμμετεχόντων μέσω της επαναχορήγησης των αρχικών ερευνητικών εργαλείων. Η έρευνα διεξήχθη σε δημόσιο σχολείο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπου φοιτούν μαθητές/τριες Ρομά και μη Ρομά. Το δείγμα της έρευνας αποτέλεσε ένα τμήμα της Στ΄ τάξης δημοτικού σχολείου της Αχαΐας, καθώς η συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα διέθετε την απαραίτητη γνωστική και συναισθηματική ωριμότητα για την ουσιαστική επεξεργασία και αξιολόγηση των δράσεων. Για την ανάλυση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν εργαλεία που διασφάλισαν την εγκυρότητα της μελέτης μέσω της τριγωνοποίησης. Η ποσοτική ανάλυση πραγματοποιήθηκε με το λογισμικό SPSS 29 και τη χρήση της γλώσσας Python (βιβλιοθήκη NetworkX για το κοινωνιόγραμμα). Λόγω του μικρού μεγέθους του δείγματος (n=22), εφαρμόστηκαν οι έλεγχοι Fisher’s Exact Test και Wilcoxon signed-rank test, εξασφαλίζοντας στατιστική ακρίβεια στις μεταβολές πριν και μετά την παρέμβαση. Παράλληλα, τα ποιοτικά δεδομένα από τις συνεντεύξεις και τις ομάδες εστιασμένης συζήτησης (focus groups) υποβλήθηκαν σε ποιοτική θεματική ανάλυση (thematic analysis), αναδεικνύοντας τις υποκειμενικές εμπειριών των συμμετεχόντων. Η ανάλυση των δεδομένων ανέδειξε σημαντικές μεταβολές τόσο σε επίπεδο ατομικών στάσεων όσο και στις ομαδικές αλληλεπιδράσεις. Παρατηρήθηκε βελτίωση στις διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη Ρομά, αυξημένη συμμετοχή στις σχολικές δραστηριότητες και μείωση των φαινομένων αποκλεισμού. Οι εκπαιδευτικοί ανέφεραν ότι η παρέμβαση συνέβαλε στην κατανόηση των πολιτισμικών χαρακτηριστικών και στη δημιουργία πιο αποτελεσματικών επικοινωνιακών πρακτικών μέσα στην τάξη. Οι γονείς διαπίστωσαν ότι, μετά την παρέμβαση, οι σχέσεις μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη Ρομά έγιναν πιο θετικές, με υψηλότερη αποδοχή, συνεργασία και αλληλοσεβασμό. Από την ποιοτική ανάλυση προέκυψε ότι η οικοσυστημική προσέγγιση διευκολύνει τη σύνδεση ανάμεσα στα επιμέρους υποσυστήματα (μαθητές/τριες, εκπαιδευτικοί, οικογένεια, κοινότητα), καλλιεργώντας ένα κοινό πεδίο κατανόησης και δράσης. Η παρέμβαση ενίσχυσε την αυτοαντίληψη και την κοινωνική παρουσία των μαθητών Ρομά, αναδεικνύοντας τη σημασία της θετικής αναπλαισίωσης, της αναγνώρισης και της αποδοχής κάθε/καθεμίας μαθητή/τριας ως ισότιμου μέλους της σχολικής κοινότητας. Ταυτόχρονα, ανέδειξε τη δύναμη της επικοινωνίας ως εργαλείου κοινωνικής αλλαγής και ως μηχανισμού πρόληψης συγκρούσεων ή αποκλεισμού στο σχολικό περιβάλλον. Σε επίπεδο ποσοτικών αποτελεσμάτων, τα ερωτηματολόγια και τα κοινωνιογράμματα κατέγραψαν αύξηση των σχέσεων συνεργασίας μεταξύ μαθητών/τριών Ρομά και μη, βελτίωση του αισθήματος αποδοχής και του βαθμού συμμετοχής σε ομαδικές δραστηριότητες, καθώς και μείωση των φαινομένων απομόνωσης. Τα αποτελέσματα τεκμηριώνουν ότι η ένταξη δεν μπορεί να επιτευχθεί μεμονωμένα ή γραμμικά, αλλά συντελείται μέσα από αλληλεπιδράσεις και σχέσεις που απαιτούν χρόνο, εμπιστοσύνη και συνεργασία. Η επικοινωνία λειτουργεί ως καταλύτης που μετατρέπει τη συνύπαρξη σε συμμετοχή, και η συμμετοχή με τη σειρά της οδηγεί σε ουσιαστική κοινωνική ένταξη. Το σχολείο, όταν λειτουργεί με όρους συνεργασίας και συλλογικότητας, καθίσταται φορέας κοινωνικής αλλαγής. Η συμβολή της διατριβής είναι διττή. Αφενός, εμπλουτίζει τη θεωρητική κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στην ένταξη, την επικοινωνία και τις αλληλεπιδράσεις, μέσα από την οπτική της Κοινωνικής Εργασίας στην εκπαίδευση και αφετέρου, προτείνει ένα πρακτικά εφαρμόσιμο πρόγραμμα παρέμβασης οικοσυστημικού χαρακτήρα, που μπορεί να προσαρμοστεί σε σχολικές κοινότητες με πολιτισμική ποικιλομορφία. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η κοινωνική εργασία στο σχολείο, όταν βασίζεται σε αρχές συνεργασίας, ενδυνάμωσης και διαπολιτισμικού σεβασμού, μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στη θεωρία της συμπερίληψης και στην πράξη της καθημερινής εκπαιδευτικής ζωής. Μεταξύ των προτάσεων που προκύπτουν είναι: η θεσμική ενίσχυση του ρόλου του κοινωνικού λειτουργού στα σχολεία, η ενδυνάμωση των συνεργασιών με τις οικογένειες, το εκπαιδευτικό προσωπικό και την ευρύτερη κοινότητα, και η υιοθέτηση πολιτικών που ενισχύουν τη διαπολιτισμική επιμόρφωση του εκπαιδευτικού προσωπικού. Παράλληλα, επισημαίνεται η ανάγκη για μακροχρόνια προγράμματα παρέμβασης και παρακολούθησης της ένταξης, ώστε να αξιολογούνται διαχρονικά οι επιδράσεις τους σε πολιτισμικά διαφέροντες μαθητές/τριες.Ως προς τους περιορισμούς, η μελέτη βασίστηκε σε ένα συγκεκριμένο σχολικό πλαίσιο, γεγονός που δεν επιτρέπει τη γενίκευση των αποτελεσμάτων, ωστόσο αναδεικνύει ουσιαστικές κατευθύνσεις για μελλοντική έρευνα. Προτείνεται η εφαρμογή της παρούσας ή παρόμοιων παρεμβάσεων σε διαφορετικά γεωγραφικά περιβάλλοντα, προκειμένου να ενισχυθεί η συγκριτική γνώση και να κατανοηθούν βαθύτερα οι μηχανισμοί που προάγουν την κοινωνική ένταξη στο σχολείο. Συνοψίζοντας, η διατριβή αναδεικνύει ότι η ένταξη ξεκινά από την επικοινωνία και ολοκληρώνεται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις. Η κοινωνική εργασία στην εκπαίδευση, μέσα από την οικοσυστημική της κατεύθυνση, καλείται να σταθεί στο επίκεντρο αυτής της μεταμόρφωσης, προωθώντας ένα σχολείο που δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσης, αλλά λειτουργεί ως κοινότητα σχέσεων, συμμετοχής και αλλαγής.