Ο ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης, Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας (1708-1716): ο βίος, η δράση και η ακτινοβολία του στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία

Abstract

This PhD thesis entitled „The Hieromartyr Anthim the Iberian, the Metropolitan of Walachia (1708-1716). The Life, Work and his Radiance in the Orthodox World” is meant to be a tribute to the most prominent theological and cultural Romanian personality of the 18th century, whose life and activity marked both, the Romanian spiritual and cultural space, and the entire Eastern Christianity. The paper begins with an Introduction of theoretical prolegomena, which specifies the applied research methodology, followed by the list of bibliographic sources and the presentation of the main writers and researchers who focused on the life and work of the Saint Hierarch and Martyr Anthim the Iberian. The first chapter, entitled The political, cultural, and Church Life of the Christian East in the mid-17th Century, presents the historical and ecclesiastical context at the time of Saint Anthim the Iberian’s birth and childhood, in Georgia, in the Ottoman Empire, and in the Romanian Principalities, respectively. An objective account should mention from the outset that although the Ottoman Empire sought to suppress any movement of national and Christian affirmation in the entire Christian East, in the Romanian Principalities, between 1650-1720 the local culture flourished through the establishment of monasteries, schools and printing houses which used Romanian language, and which thus became the radiant sources of a strong Romanian national consciousness. The following three major chapters constitute the core of our work, due to their large size and to the meticulous and precise approach of the subject. Thus, the second chapter named The Life and Activity of Saint Anthim the Iberian (1640/1650-1716) contains, in chronological order, the stages of Saint Anthim's life and his pastoral and missionary activities (both on the national, and panorthodox level). There is a particular focus on his birth in Iberia (around 1650), his sale and enslavement by the Turks, his discharge by Patriarch Dositheos Notaras (around 1685), the abbacy at Cetățuia Monastery (1689), the apprenticeship in the art of printing under Bishop Mitrofan in Bucharest (1690-1691), the abbacy at Saint Sava Monastery (1691-1694) and Snagov Monastery (1694-1701), the advancement to the rank of Bishop of Râmnic (1705), the enthronement as Metropolitan of Ungrovlahia (1708), and the unceasing work until his martyrdom (September 1716). The 3rd chapter is dedicated to The All Saints Monastery in Bucharest – the Foundation of Saint Anthim the Iberian and presents the monastery and its rule concerning spiritual, administrative and cultural-missionary life. The 4th chapter entitled The Relations of Saint Anthim the Iberian and of the Church of Wallachia with the Orthodox World presents his relations with various hierarchs of his time and other local Orthodox Churches and communities (the Patriarchs of Constantinople, Jerusalem, Alexandria and Antioch, the Orthodox Christians from Moldova, Transylvania, Russia, Bulgaria, Serbia and Georgia, the monks of Mount Athos and Mount Sinai), outlining the true moral and spiritual portrait which set him apart in the Romanian and ecumenical ecclesiastical consciousness. In the 5th chapter, called The Canonization of Saint Hierarch and Martyr Anthim the Iberian (1992) and the People’s Devotion towards Him, are presented the preparatory stages and the official recognition of the saintliness of the great Archbishop of Ungrovlahia and the prevalence of his worship in the public liturgical service (in Greek as well). The 6th chapter, named The importance and the radiance of Saint Anthim the Iberian in the Orthodox World consists of two parts: the subchapter Saint Hierarch and Martyr Anthim the Iberian – an Example of Church Pastor systematically presents his pastoral and cultural qualities and activities, and the subchapter The Present Importance of Saint Anthim the Iberian in the Field of the Inter- and pan- Orthodox Relations emphasizes the ecumenical (supranational) character of the humble metropolitan’s thoughts and activities, as well as the fact that his daily sacrifice in the service of the Orthodox Church is a true model of priestly responsibility and priestly life for clerics all over the globe. The conclusions (the 7th chapter), at the end of our research work, summarize our considerations regarding the stages of Saint Anthim's life and the amplitude of his work, due to which, he earned incessant praise and admiration, even from ordinary readers. The titles of the mentioned documents, books, studies and articles, which are listed in the Bibliography chapter, are arranged according to the language they were written in. Thus, the documentary material that was used is mostly in Romanian, but we also found important documents in Greek, and quite a few in Georgian, Russian, English and French. It should be noted that most of the insight from the studies and books written by foreign researchers, was based on the information recorded in the Romanian sources, which contain very little new data. We also used documentary material in electronic format, sourced from various but only credible internet sources. At the end of the paper, the two Appendices present important documents and a rich and interesting photographic material on the content of the work, offering texts and pictures related to the life, activity, correspondence and praise of the Hierarch and Martyr Anthim the Iberian.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή με τίτλο «O Ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης, Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας (1708-1716). Ο βίος, η δράση και η ακτινοβολία του στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία» έχει ως στόχο να κάνει ένα εγκώμιο μιας εξέχουσας ρουμανικής θεολογικής προσωπικότητας του 18ου αιώνα, η οποία, δια του βίου και της δράσης της, σηματοδότησε τόσο το ρουμανικό πνευματικοπολιτιστικό χώρο, όσο και ολόκληρη τη χριστιανοσύνη της Ανατολής. Η διατριβή ξεκινά με «Εισαγωγή», αποτελούμενη από θεωρητικά προλεγόμενα, τα οποία έγκεινται στη διασαφήνιση των προϋποθέσεων και των μεθόδων έρευνας, τις οποίες εφαρμόζουμε. Ακολουθεί η υπόδειξη των βιβλιογραφικών πηγών αναφοράς και η μνημόνευση των σημαντικότερων συγγραφέων και ερευνητών που διακρίθηκαν στη μελέτη του βίου και του έργου του Αγίου ιεράρχη και ιερομάρτυρα Ανθίμου. Το πρώτο κεφάλαιο, με τίτλο «Πολιτικός, πολιτιστικός και εκκλησιαστικὀς βίος στη χριστιανική Ανατολή στα μέσα του 17ου αιώνα» αναλύει τις ιστορικές και τις εκκλησιαστικές συγκυρίες εμφάνισης και ανάδειξης του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη στη Γεωργία, στην Oθωμανική Aυτοκρατορία και στην Ουγγροβλαχία. Κάνοντας μια αντικειμενική σύγκριση, πρέπει να πούμε από την αρχή ότι, αν και σε ολόκληρη τη χριστιανική Ανατολή, η Οθωμανική Αυτοκρατορία προσπάθησε να ανακόπτει κάθε κίνημα εθνικού χριστιανισμού, όμως στα ρουμανικά εδάφη μεταξύ των ετών 1650 και 1720 υπήρξε μια πραγματική άνθηση του ρουμανικού πολιτισμού, με την ίδρυση μοναστηριών, σχολείων και τυπογραφείων στα Ρουμανικά, τα οποία αποτέλεσαν κέντρα ακτινοβόλησης της ρουμανικής εθνικής συνείδησης. Τα τρία κεφάλαια που ακολουθούν (δεύτερο, τρίτο και τέταρτο) αποτελούν τον κορμό της διατριβής μας, τόσο λόγω της μεγάλης τους έκτασης, όσο και εξαιτίας της σχολαστικής και ακριβούς προσέγγισης του θέματος. Έτσι, το δεύτερο κεφάλαιο, «O Βίος και η δράση του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη», περιέχει, περιγραφόμενα με χρονολογική σειρά, τα στάδια της ζωής του Αγίου Ανθίμου και τις ποιμαντικοαποστολικές του δράσεις (τόσο σε εθνικό, όσο και σε πανορθόδοξο επίπεδο). Ειδικότερα αναπτύσσονται: η γέννηση στην Ιβηρία (γύρω το 1650), η αιχμαλωσία από τους Τούρκους, η απελευθέρωσή του από τον Πατριάρχη Δοσίθεο (γύρω το 1685), η ηγουμενία στη Μονή Cetățuia (1689), η μαθητεία του στη τέχνη της τυπογραφίας υπό τον επίσκοπο Μητροφάνη στο Βουκουρέστι (1690-1691), η ηγουμενία στη Μονή του Αγίου Σάββα (1691-1694) και στη Μονή Σναγκόβ (1694-1701), η ανύψωσή του στον επισκοπικό θρόνο του Ράμνικ (1705), η μετάθεσή του στον μητροπολιτικό θρόνο της Ουγγροβλαχίας (1708), η συνεχής δραστηριότητα και το μαρτυρικό του τέλος (Σεπτέμβριος 1716). Στο τρίτο κεφάλαιο με τίτλο «Η Ιερά Μονή Αγίων Πάντων από το Βουκουρέστι – η κτίση του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη (1715)», παρουσιάζονται η μονή και το Καταστατικό που ρυθμίζει την πνευματική, διοικητική και πολιτιστική-ιεραποστολική ζωή της. Το τέταρτο κεφάλαιο, «Οι δεσμοί του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη και της Εκκλησίας της Ουγγροβλαχίας με τον Ορθόδοξο Κόσμο», περιγράφει τις σχέσεις του με διάφορους αρχιποιμένες της εποχής του και με άλλες τοπικές Ορθόδοξες Εκκλησίες και κοινότητες (Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως, Ιεροσολύμων, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας, ορθόδοξους χριστιανούς από τη Μολδαβία, την Τρανσυλβανία, τη Ρωσία, τη Βουλγαρία, τη Σερβία και τη Γεωργία, τους μοναχούς του Όρους Άθωνος και του Όρους Σινά), που μας βοηθούν στη σκιαγράφηση του γνήσιου ηθικού και πνευματικού του πορτρέτου, όπως αυτό επιβλήθηκε στη ρουμανική και στην οικουμενική εκκλησιαστική συνείδηση. Στο πέμπτο κεφάλαιο, με τίτλο «Η αγιοκατάταξη του Ιερομάρτυρα Άνθιμου Ιβηρίτη (1992) και η πρός αυτόν ευλάβεια των πιστών» περιγράφονται τα προπαρασκευαστικά στάδια και το γεγονός της επίσημης αναγνώρισης της αγιότητας του σπουδαίου ιεράρχη της Ουγγροβλαχίας, καθώς και η διάδοση της τιμής του στην Εκκλησία (συμπεριλαμβανομένης αυτής της Εκκλησίας της Ελλάδος). Το έκτο κεφάλαιο «Η σπουδαιότητα και η ακτινοβολία του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη στην Ορθόδοξη Κοινοπολιτεία» περιέχει δύο μέρη: το υποκεφάλαιο «Ο Ιερομάρτυρας Άνθιμος Ιβηρίτης - πρότυπο του εκκλησιαστικού ποιμένα», όπου παρουσιάζονται εν συντομία και συστηματικά οι αρετές και η ποιμαντική και πολιτισμική του δράση, καθώς και το υποκεφάλαιο με τίτλο «Η σπουδαιότητα του Αγίου Ανθίμου Ιβηρίτη σήμερα, στο πλαίσιο των διορθόδοξων και των πανορθόδοξων σχέσεων», όπου υπογραμμίζεται ο οικουμενικός χαρακτήρας της σκέψης και της δράσης του ταπεινού Μητροπολίτη και το γεγονός ότι, για τους απανταχού κληρικούς, η υπέρ της Ορθόδοξης Εκκλησίας συνεχής του θυσία αποτελεί πραγματικό πρότυπο ιερατικής υπευθυνότητας και βίου, πρότυπο προς μίμηση. H διατριβή κλείνει με τα «Συμπεράσματα» (το έβδομο κεφάλαιο), στα οποία κατ’ αρχήν γίνεται μία συστηματική ανακεφαλαίωση όλου του υλικού και στη συνέχεια καταγράφονται και αναλύονται οι λόγοι και οι αιτίες που οδηγούν, ακόμα και τον απλό αναγνώστη της ζωής και της δράσης του Αγίου Ανθίμου, να εκτιμήσει και να θαυμάσει το πρόσωπό του. Οι αναφερόμενοι τίτλοι εγγράφων, βιβλίων, μελετών και άρθρων που χρησιμοποιήσαμε βρίσκονται στη «Βιβλιογραφία» και καταχωρήθηκαν στη γλώσσα στην οποία εκδόθηκαν. Το αρχειακό υλικό που αξιοποιήσαμε προέρχεται κυρίως από ρουμανικά ιδρύματα. Επίσης εντοπίσαμε σημαντικά έγγραφα και στην ελληνική γλώσσα, και σε λιγότερο αριθμό βιβλία και μελέτες στα γεωργιανά, στα ρωσικά, στα γαλλικά και στα αγγλικά. Οφείλουμε, επίσης, να αναφέρουμε στο σημείο αυτό ότι, η πλειονότητα των μελετών και των βιβλίων των ξένων ερευνητών, έχει εκπονηθεί με βάση τις πληροφορίες τις αντλούμενες κυρίως από ρουμανικές πηγές. Αυτός είναι άλλωστε ο λόγος για τον οποίο εντοπίζουμε σε αυτά, ελάχιστα ανέκδοτα στοιχεία. Επίσης, αξιοποιήσαμε και αρχειακό υλικό σε ψηφιακή μορφή, αποκλειστικά από αξιόπιστες πηγές του Διαδικτύου. Στο τέλος, τα «Παραρτήματα» παρουσιάζουν σημαντικά έγγραφα και ένα πλούσιο και ενδιαφέρον φωτογραφικό υλικό σχετικά με το περιεχόμενο της παρούσας μελέτης, προβάλλοντας κείμενα και εικόνες που αναφέρονται στη ζωή, στη δραστηριότητα, στην αλληλογραφία και στην τίμηση του Αγίου Ανθίμου (μοναστήρια που διετέλεσε ηγούμενος, παλαιές και νέες απεικονίσεις του, πρωτοσέλιδα των τυπωμένων έργων, έγγραφα και επιστολές που φέρνουν την υπογραφή του, εμβλήματα και σφραγίδες, λειτουργικά σκεύη και άλλα αντικείμενα που του ανήκαν, έργα τέχνης φιλοτεχνημένα από τον ίδιο).

La thèse de doctorat analysée, Saint Anthime l’Ibère (1650 – 1716), le Métropolite d’Ungro-Valachie (1708 – 1716). La vie, l’activité et son irradiation dans le monde orthodoxe, veut être un hommage rendu à la plus proéminente personnalité théologique et culturelle roumaine du XVIIIème siècle, qui a marqué, par sa vie et par son activité, l’espace spirituel et culturel roumain, mais aussi tout l’Orient chrétien. L’ouvrage commence par une Introduction des prolégomènes théoriques, qui précise la méthodologie de recherche appliquée, suivie de l’indication des sources bibliographiques et de la présentation des principaux écrivains et chercheurs dédiés à la vie et à l’œuvre du Saint Hiérarque Martyr Anthime l’Ibère. Le 1er chapitre intitulé La vie politique, culturelle et de l’église de l’Orient chrétien à la moitié du XVllème siècle présente le contexte historique et ecclésial dans lequel a paru et s’est formé Saint Anthime l’Ibère en Géorgie, dans l’Empire Ottoman et aussi dans les Pays Roumains. Faisant une comparaison objective, on doit préciser dès le début, qu’en dépit du fait que dans tout l’Est chrétien, l’Empire Ottoman essayait de suffoquer tout mouvement d’affirmation nationale-chrétienne, dans les Pays Roumains, entre 1650 – 1750 s’est produit un épanouissement de la culture roumaine par la création des monastères, des écoles et des imprimeries en roumain, qui devenaient aussi des centres d’irradiation de la conscience nationale. Les trois grands chapitres suivants constituent le cœur de notre ouvrage, tant grâce à leur importante étendue, qu’à l’approche méticuleuse et précise du sujet. Ainsi, le deuxième chapitre, La vie et l’activité de Saint Anthime l’Ibère (1640 / 1650 - 1716), contient la description chronologique des étapes de la vie de Saint Anthime et de ses activités pastorales – missionnaires (au niveau national et aussi panorthodoxe). On présente en particulier : sa naissance en Ibérie (vers 1650), sa vente et son asservissement chez les Turcs, sa libération par le patriarche Dosithée Notaras (vers 1685), la période où il a exercé la charge de père supérieur au Monastère de Cetățuia (1689), l’apprentissage de la technique d’impression, sous la tutelle de l’évêque Mitrophane a Bucarest (1690-1691), la charge d’abbé aux Monastères de Saint Sava (1691-1694) et de Snagov (1694-1701), son installation en tant qu’ évêque de Râmnic (1705), ensuite l’intronisation sur le siège métropolitain d’Ungro-Valachie (1708) et l’activité continue jusqu’à son martyre (septembre 1716). Dans le troisième chapitre intitulé Le Monastère de Tous-les-Saints de Bucarest – fondation de Saint Anthime l’Ibère sont présentés le monastère, son règlement, sa vie spirituelle, administrative et culturelle – missionnaire. Le quatrième chapitre, Les relations de Saint Anthime l’Ibère et de l’Église d’Ungro-Valachie avec le monde orthodoxe présente ses liens avec divers hiérarques de son temps et avec d’autres églises orthodoxes locales (les Patriarches de Constantinople, Jérusalem, Alexandrie et Antioche, les chrétiens orthodoxes roumains, slaves et géorgiens, les moines du Mont Athos et du Mont Sinaï), ce qui met en évidence son véritable portrait moral et spirituel, qui s’est imposé dans la conscience ecclésiale roumaine et œcuménique. Dans le cinquième chapitre intitulé La Canonisation du Saint Hiérarque Martyr Anthime l’Ibère et la dévotion des fidèles pour lui nous avons présenté les étapes préparatoires et la reconnaissance officielle de la sainteté de l’important Archiprêtre d’Ungro-Valachie et la généralisation de son culte (en grec aussi). Le sixième chapitre, L’importance et l’irradiation de Saint Anthime l’Ibère dans le monde orthodoxe comprend deux parties: le sous-chapitre L’Hiérarque Martyr Anthime l’Ibère – modèle de pasteur de l'église présente d’une manière systématique ses qualités et ses activités pastorales et culturelles et le sous-chapitre L’Importance actuelle de Saint Anthime l’Ibère dans les relations inter- et pan-orthodoxes souligne le caractère œcuménique (supranational) de la pensée et de l’action du modeste métropolite et le fait que son offrande quotidienne au service de l’Église Orthodoxe constitue un vrai modèle de responsabilité et de vie ecclésiastique pour le clergé partout dans le monde. Les Conclusions (le septième chapitre) de la fin de l’ouvrage récapitulent synthétiquement nos considérations au sujet des étapes de vie et de la plénitude de l’activité du Saint Anthime pour laquelle il est vénéré et admiré sans cesse, même par les simples lecteurs. Les titres des documents, des livres, des études et des articles que nous avons utilisés sont mentionnés dans le chapitre Bibliographie. Ils sont regroupés selon la langue dans laquelle ils ont été écrits. Ainsi le matériel documentaire qu’on a employé est majoritairement en roumain, mais nous avons trouvé des documents importants en grec et assez peu en géorgien, en russe, en anglais et en français. On doit mentionner que la plupart des études et des livres des chercheurs étrangers sont basés sur des informations contenues dans les sources roumaines et on y trouve donc bien peu de nouvelles données. Nous avons aussi utilisé des matériels documentaires en format numérique, présentés sur différents sites web crédibles. À la fin de la thèse, les deux Annexes présentent des documents importants et aussi un riche et intéressant matériel photographique relatif au contenu de l’ouvrage, offrant pour la visualisation des textes et des images liés à la vie, à l’activité, à la correspondance et aussi au culte réservé au Saint Hiérarque Martyr Anthime l’Ibère.