Το εξ αυτού αιρετόν: η ανθρωπολογία του αυθαίρετου χώρου

Abstract

The object of this research is, perhaps, the most trivial problem of post-war Greece, studied with an, on the contrary, original and neglected way of looking at things. It is an attempt to decode its, for decades, root causes of the persistence of the problem of arbitrary constructions in post-war Greece, tracing this very popular obsession, through the cultural component of Space Anthropology, a science which, until today, our official and “unofficial” state ignores. Trigger and prompt to choose this specific topic, was the persistence of the modern problem for seventy consecutive years, the violent shake-up of the issue during the Crisis period of 2010 and the professional engagement of the writer with it, as head of the Department of Constructions’ Control in a Town Planning Office of Athens. All of the above, but, perhaps most of all, the last reason was the most important for choosing this subject, as the daily, ultimately, ineffectual dealing with the problem, led to the urgent search for different solution paths. Criteria that were taken into account, but also, at the same time, tools to penetrate the problem, were the legislative panspermia of the modern greek reality, but also the very particular popular mentality. The timeless ignorance of this, given and, on the whole, self-evident element of whimsey of the people of this place, was the most interesting element and, at the same time, the richest source of forgotten information, which fueled the hitherto unsolved equation of the problem with data, which reduced its unknowns and brought us closer to the answer to the most difficult question "why, until today, no legislation, no government, somehow managed to change the popular custom of illegal constructions?" A clear definition and clarification of the term «αυθαίρετος», "arbitrary" construction in Greek was deemed necessary, a definition which, whimsical as it is, follows the general spirit of the problem and is distinguished from the definition of the phenomenon in other languages, countries where the phenomenon of illegal constructions also exists. Starting, thus, from the basic and elementary, an attempt was made to penetrate deeper and more to the essence of the problem. This choice led to the need for an, also, deeper and more essential acquaintance with the mentality of the "sinful" (sin in greek: ἁ-μαρτάνω: («α» privative) miss, fail and «sinful» is the unsuccessful one) people, studying the views of the technical and scientific world, along with those of the common citizen, during the period of the phenomenon. This search did not provide answers, but pointed in the direction of a deeper search for "hidden" answers to the research questions. And this forced a more extensive march back in time. The search for answers to questions of an anthropological nature, which have to do with popular attitudes and addictions, impose a much longer retrograde process if we want to detect significant changes in the way of thinking, the way of doing, the way of building in our case. The historical review of folk customs, the manner of the thinking and doing of the local people, in general but also in particular in the way of coexisting, brought to surface a major cultural change, which swept organizational structures and popular customs, stopped ways of practicing construction rules for, literally, millennia and imposed alien, alien and imported planning rules, of questionable adaptability and, ultimately, applicability. This change coincides, in time, with the appearance of the modern phenomenon of Illegal Constructions in Greece and was the main element in explaining the appearance and maintenance of the problem.

Αντικείμενο της παρούσας έρευνας είναι το πιο τετριμμένο, ίσως, πρόβλημα της μεταπολεμικής περιόδου του νεοελληνικού κράτους, ειδομένο με έναν, αντιθέτως, πρωτότυπο και αμελημένο τρόπο θεώρησης των πραγμάτων. Πρόκειται για μία απόπειρα αποκωδικοποίησης των βαθύτερων αιτιών της, επί δεκαετίες, επιμονής του προβλήματος της Αυθαίρετης Δόμησης στην Μεταπολεμική Ελλάδα, ιχνηλατώντας αυτήν, ακριβώς, την λαϊκή εμμονή, μέσα από την πολιτισμική συνιστώσα της Ανθρωπολογίας του Χώρου, μίας επιστήμης την οποία, μέχρι και σήμερα, το επίσημο και ανεπίσημο κράτος μας, αγνοεί. Έναυσμα και προτροπή επιλογής του συγκεκριμένου θέματος, αυτή ακριβώς, η επιμονή του σύγχρονου προβλήματος επί εβδομήντα συναπτά έτη, η βίαιη ανακίνηση του θέματος κατά την περίοδο της Κρίσης του 2010 και η επαγγελματική ενασχόληση του γράφοντος με αυτό, ως προϊστάμενος Τμήματος Ελέγχου Κατασκευών Πολεοδομίας της πρωτεύουσας. Όλα τα ανωτέρω, αλλά, κυρίως ίσως, το τελευταίο, αποτέλεσε την σημαντικότερη αιτία επιλογής του θέματος, καθώς η καθημερινή, νομοτελειακά, ατελέσφορη ενασχόληση με το πρόβλημα, οδήγησε στην επιτακτική αναζήτηση διαφορετικών οδών λύσης. Κριτήρια που λήφθηκαν υπ' όψιν, αλλά και, ταυτόχρονα, εργαλεία διείσδυσης στο πρόβλημα, ήταν η νομοθετική πανσπερμία της νεοελληνικής πραγματικότητας, κάτι που θεωρείται δεδομένο και αυτονόητο για όποιον είχε, ως τώρα, μία βασική επαφή με κάποια δημόσια υπηρεσία της χώρας, αλλά και η, το ίδιο, δεδομένη, αλλά καθ’ όλου αυτονόητη λαϊκή νοοτροπία. Η διαχρονική άγνοια αυτού του, δεδομένου και, καθ’ όλου, αυτονόητου στοιχείου ιδιοτροπίας του λαού αυτού του τόπου, αποτέλεσε το πιο ενδιαφέρον στοιχείο και, συνάμα, την πλουσιότερη πηγή ξεχασμένων πληροφοριών, η οποία τροφοδότησε την, άλυτη μέχρι σήμερα, εξίσωση του προβλήματος με δεδομένα, τα οποία μείωσαν τους αγνώστους της και μας έφεραν πιο κοντά στην απάντηση της πιο δύσκολης ερώτησης «γιατί, μέχρι σήμερα, κανένας νόμος, καμία κυβέρνηση, καμία συγκυρία δεν κατάφεραν να αλλάξουν το λαϊκό έθος αυθαιρεσίας στην δόμηση;» Αναγκαίος κρίθηκε ο σαφής ορισμός και η διευκρίνιση του όρου «αυθαίρετη» δόμηση στην ελληνική, ορισμός ο οποίος ιδιότροπος και αυτός, ακολουθεί το γενικότερο πνεύμα του προβλήματος και διακρίνεται από τον ορισμό του φαινομένου σε άλλες γλώσσες, χωρών όπου υφίσταται επίσης το φαινόμενο της αυθαίρετης δόμησης. Εκκινώντας, έτσι, από τα βασικά και στοιχειώδη, έγινε μία προσπάθεια βαθύτερης και πιο ουσιώδους διείσδυσης στο πρόβλημα.Αυτή η επιλογή οδήγησε στην ανάγκη, επίσης, βαθύτερης και πιο ουσιώδους γνωριμίας με την νοοτροπία του «αμαρτωλού » λαού, μελετώντας τις απόψεις του τεχνικού και επιστημονικού κόσμου, μαζί με αυτές του απλού πολίτη, κατά την περίοδο του φαινομένου. Αυτή η αναζήτηση δεν έδωσε απαντήσεις, αλλά έδειξε την κατεύθυνση βαθύτερης αναζήτησης «κρυμμένων» απαντήσεων στα ερευνητικά ερωτήματα. Και αυτό επέβαλε μία εκτενέστερη πορεία πίσω στον χρόνο. Η αναζήτηση απαντήσεων σε ερωτήματα ανθρωπολογικής φύσεως, τα οποία έχουν να κάνουν με λαϊκές νοοτροπίες και εθισμούς, επιβάλλουν μία οπισθοδρομική χρονική πορεία πολύ μακρύτερη, αν θέλουμε να ανιχνεύσουμε σημαντικές αλλαγές του τρόπου σκέψης, του τρόπου πράξης, του τρόπου δόμησης στην περίπτωσή μας.Η ιστορική αναδρομή στα λαϊκά ήθη, στον τρόπο, δηλαδή, του νοείν και του πράττειν του εντόπιου λαού, γενικά αλλά και ειδικότερα στον τρόπο του συνοικείν, έφερε στην επιφάνεια μία μείζονα πολιτισμική αλλαγή, η οποία σάρωσε οργανωτικές δομές και λαϊκά ήθη, έπαυσε τρόπους άσκησης κανόνων δόμησης, κυριολεκτικά, χιλιετιών και επέβαλε ανοικείους, αλλογενείς και ξενόφερτους κανόνες σχεδιασμού, αμφίβολης προσαρμοστικότητας και, τελικώς, εφαρμοστικότητας. Η αλλαγή αυτή συμπίπτει, χρονικά, με την εμφάνιση του σύγχρονου φαινομένου της Αυθαίρετης Δόμησης στην Ελλάδα και αποτέλεσε κύριο στοιχείο εξήγησης της εμφάνισης και διατήρησης του προβλήματος.