Ανάπτυξη εκπαιδευτικού υλικού από τον/την εκπαιδευτικό για τη γλωσσική αφύπνιση σε πολύγλωσσο περιβάλλον: πρόταση και δοκιμή ενός μοντέλου για τις δύο πρώτες τάξεις του Δημοτικού στην Ελλάδα

Abstract

This doctoral dissertation examines the integration of linguistic diversity in contemporary public education in Greece. The study is situated within the context of the transformation of the Greek classroom into a linguistically and culturally diverse environment, in which educational practices often continue to be shaped by predominantly monolingual orientations. The need for adapted teaching materials grounded in learner-centred approaches that foster awareness of linguistic diversity—including the languages present in the classroom—has become increasingly pressing. Despite the growing interest in the pluralistic approach of Awakening to Languages (Éveil aux langues), research in the Greek context has not systematically addressed either the design or the implementation of teaching materials informed by this approach. More specifically, within the Greek educational system—where the approach was only marginally introduced into the Grade 3 primary curriculum in 2002—the lack of appropriate pedagogical materials for young learners has been identified as a major constraint. The present study seeks to address this gap by proposing and examining a process through which teachers can design such materials. To this end, the dissertation is structured around the following six research questions: (1) What are the prerequisites for the design and implementation of materials aimed at raising early primary learners’ awareness of linguistic diversity? (2) What strategies are activated during the implementation of such materials? (3) What linguistic attitudes emerge among learners? (4) What skills are developed? (5) What cognitive benefits arise? and (6) What challenges occur during the implementation process? The study adopts a qualitative research design, combining elements of classroom research and action research. The research process unfolded in three distinct and sequential stages: (a) semi-structured interviews with teachers to collect data on the learning, linguistic and socio-emotional profiles of early primary school learners; (b) the design of teaching materials based on the tripartite structure of the Awakening to Languages approach; and (c) the implementation of the materials in Grade 1 and Grade 2 classrooms in schools in the wider area of Volos. Data collection methods included semi-structured interviews, video recordings, audio recordings of group discussions, reflective interviews with both learners and teachers, as well as photographic documentation of the implementation process. All data were transcribed and analysed following the stages of thematic analysis. To further deepen the analysis of the video data, an observation grid inspired by the ECERS-R scale was employed. The analytical process was completed through the triangulation of data from multiple sources.The findings concerning the prerequisites for design (RQ1) indicate that a key factor for successful implementation is a thorough understanding of learners’ developmental and cognitive profiles. The strategies activated (RQ2) include comparative analysis of languages, hypothesis formation based on morphological and phonological similarities and differences, the mobilisation of learners’ linguistic repertoires, and collaborative problem-solving. In terms of attitudes (RQ3), the findings reveal the development of strong curiosity, engagement, and emotional connection with unfamiliar languages. The skills developed (RQ4) include observation, classification, association, and social collaboration skills. The cognitive benefits identified (RQ5) relate to the development of analytical thinking, the expansion of language awareness beyond the languages of schooling, and the enhancement of learners’ self-confidence as capable “language explorers.” Finally, the challenges identified (RQ6) primarily concern practical and organisational constraints, such as time and space limitations, technical issues related to equipment, and the management of group dynamics among young learners. Overall, the dissertation offers a practical and research-informed model for the design and implementation of teaching materials by educators, aimed at fostering plurilingual awareness among learners in the early years of schooling.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εστιάζει στο ζήτημα της αξιοποίησης της γλωσσικής ποικιλομορφίας στο σύγχρονο δημόσιο σχολείο στη Ελλάδα. Το πλαίσιο της έρευνας διαμορφώνεται από τη μεταμόρφωση της ελληνικής σχολικής τάξης σε ένα γλωσσικό και πολιτισμικό μωσαϊκό, όπου οι εκπαιδευτικές πρακτικές συχνά εξακολουθούν να βασίζονται σε μονογλωσσικές επιλογές. Η ανάγκη για προσαρμοσμένα διδακτικά υλικά, που να βασίζονται σε μαθητοκεντρικές προσεγγίσεις που να ευαισθητοποιούν στη γλωσσική ποικιλομορφία, συμπεριλαμβανομένων και των γλωσσών της τάξης, είναι πλέον επιτακτική. Παρά το ενδιαφέρον για την πλουραλιστική προσέγγιση της «Αφύπνισης στις γλώσσες» (Éveil aux langues), οι υπάρχουσες έρευνες στην Ελλάδα δεν αφορούν τον σχεδιασμό, αλλά ούτε και την υλοποίηση διδακτικού υλικού βασισμένου σε αυτήν την προσέγγιση. Συγκεκριμένα, στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, όπου η προσέγγιση εισήχθη περιορισμένα στο Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών το 2002 της Γ’ τάξης του δημοτικού, το κύριο εμπόδιο που έχει επισημανθεί είναι ακριβώς η έλλειψη κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού για τους/τις μικρούς/ες μαθητές/τριες. Η παρούσα έρευνα στοχεύει να καλύψει ακριβώς αυτό το κενό, προτείνοντας και μελετώντας μια διαδικασία δημιουργίας τέτοιου υλικού από τον/την εκπαιδευτικό. Για να ανταποκριθεί στους στόχους της, η διατριβή διαμορφώνεται γύρω από τα ακόλουθα έξι ερευνητικά ερωτήματα: 1. Ποιες είναι οι προϋποθέσεις για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή υλικού για την αφύπνιση μαθητών/τριών πρωτοσχολικής ηλικίας στη γλωσσική ποικιλομορφία από τον/την εκπαιδευτικό; 2. Ποιες στρατηγικές μπορεί να ενεργοποιηθούν κατά την εφαρμογή αυτού του υλικού; 3. Ποιες γλωσσικές στάσεις μπορεί να αναδυθούν στους μαθητές/τριες; 4. Ποιες δεξιότητες μπορεί να ενεργοποιηθούν; 5. Ποια γνωστικά οφέλη μπορεί να προκύψουν; 6. Ποιες προκλήσεις μπορεί να προκύψουν κατά την εφαρμογή του υλικού; Η έρευνα βασίστηκε σε μια συνδυασμένη ερευνητική ποιοτική προσέγγιση, ενσωματώνοντας στοιχεία έρευνας στην τάξη και έρευνας δράσης. Η ερευνητική διαδικασία περιλάμβανε τρία διακριτά και διαδοχικά στάδια: α) συνεντεύξεις με εκπαιδευτικούς για τη συλλογή στοιχείων για το μαθησιακό, γλωσσικό και κοινωνικο-συναισθηματικό προφίλ των μαθητών/τριών πρωτοσχολικής ηλικίας, β) σχεδιασμό υλικού βάσει της τριμερούς δομής της Αφύπνισης στις γλώσσες και γ) εφαρμογή του υλικού σε τμήματα Α’ και Β’ Δημοτικού σε σχολεία της ευρύτερης περιοχής του Βόλου. Για τη συλλογή των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις, ενώ κατά τις εφαρμογές του υλικού τα δεδομένα συλλέχθηκαν μέσω μαγνητοσκόπησης, ηχογράφησης των ομαδικών συζητήσεων και των αναστοχαστικών συνεντεύξεων με μαθητές/τριες και εκπαιδευτικούς, αλλά και λήψης φωτογραφικών στιγμιότυπων από τη διαδικασία. Όλα τα δεδομένα μεταγράφηκαν και αναλύθηκαν μέσα από τα στάδια της θεματικής ανάλυσης. Για την εμβάθυνση της ανάλυσης των μαγνητοσκοπήσεων, χρησιμοποιήθηκε κλείδα παρατήρησης, εμπνευσμένη από την κλίμακα ECERS-R. Η ανάλυση ολοκληρώθηκε μέσα από τη σύγκριση των δεδομένων που προέκυψαν από τις διαφορετικές πηγές. Τα ευρήματα της έρευνας σχετικά με τις προϋποθέσεις σχεδιασμού (ερ. 1), συνηγορούν στο ότι κλειδί για επιτυχία είναι η βαθιά γνώση του αναπτυξιακού και γνωστικού προφίλ των παιδιών. Οι στρατηγικές (ερ. 2) που ενεργοποιήθηκαν από τους/τις μαθητές/τριες αφορούν συγκριτική ανάλυση γλωσσών, υποθέσεις βασισμένες σε μορφικές ή φωνολογικές ομοιότητες/διαφορές, αξιοποίηση του γλωσσικού ρεπερτορίου και συνεργατική επίλυση προβλημάτων. Αναφορικά με τις στάσεις (ερ. 3), παρατηρήθηκε ανάπτυξη έντονης περιέργειας και ενδιαφέροντος ενασχόλησης, αλλά και συναισθηματικής σύνδεσης με τις άγνωστες γλώσσες. Οι δεξιότητες (ερ. 4) που ενεργοποιήθηκαν περιελάμβαναν παρατηρητικότητα, ταξινόμηση, συσχέτιση και κοινωνικές δεξιότητες συνεργασίας. Τα γνωστικά οφέλη (ερ. 5) που προέκυψαν σχετίζονται με τη διαλεκτική σκέψη, την επέκταση της γλωσσικής επίγνωσης πέραν των γλωσσών του σχολείου και την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης των μαθητών/τριών ως ικανών «εξερευνητών/τριών» γλωσσών. Τέλος, οι προκλήσεις (ερ. 6) που καταγράφηκαν αφορούν κυρίως πρακτικά και οργανωτικά ζητήματα, όπως ο διαθέσιμος χρόνος και χώρος, τεχνικά προβλήματα με τον εξοπλισμό και τη διαχείριση της δυναμικής ομάδων παιδιών πρωτοσχολικής ηλικίας. Η διατριβή προσφέρει ένα πρακτικό και ερευνητικά τεκμηριωμένο μοντέλο για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή εκπαιδευτικού υλικού από τον/την εκπαιδευτικό, για την πολυγλωσσική αφύπνιση μαθητών/τριών στα πρώτα σχολικά χρόνια.

La présente thèse de doctorat s'intéresse à la question de la valorisation de la diversité linguistique dans l'école publique grecque contemporaine. Le cadre de la recherche est régi par la transformation de la classe scolaire grecque en une mosaïque linguistique et culturelle, au sein de laquelle les pratiques pédagogiques des enseignants restent souvent ancrées dans des choix monolingues. Le besoin de matériel pédagogique adapté, fondé sur des approches centrées sur l'apprenant qui sensibilisent à la diversité linguistique, y comprises les langues de la classe, est désormais pressant. Malgré l'intérêt scientifique pour l'approche plurielle de l'« Éveil aux langues », dans le contexte grec, les recherches ne concernent ni la conception, ni la mise en œuvre du matériel didactique conçu selon cette approche. Plus precisement, en Grèce, où cette approche a été introduite dans le Programme d'Études Analytique en 2002 de la troisième classe du primaire, l’obstacle principal identifié serait le manque de matériel didactique approprié pour les jeunes apprenants. Cette dans cet esprit que cette thèse vise à combler ce manque, en proposant et en étudiant un processus de création d'un tel matériel par l'enseignant. Pour répondre à ses objectifs, la thèse est structurée autour des six questions de recherche suivantes : 1. Quelles sont les conditions préalables à la conception et à la mise en œuvre de matériel d'éveil à la diversité linguistique pour les apprenants des premières années de l’école primaire ? 2. Quelles stratégies peuvent être mobilisées lors de la mise en œuvre de ce matériel ? 3. Quelles attitudes linguistiques peuvent émerger chez les élèves ? 4. Quelles compétences peuvent être activées ? 5. Quels bénéfices cognitifs peuvent en découler ? 6. Quels défis peuvent survenir lors de la mise en œuvre du matériel ? La recherche s'appuie sur une approche qualitative mixte, intégrant des éléments de la recherche en classe et de la recherche-action. Le processus de recherche comprenait trois phases distinctes et successives : a) des entretiens avec des enseignants afin de collecter des données sur le profil d'apprentissage, linguistique et socio-émotionnel des apprenants d'âge préscolaire/du primaire, b) la conception de matériel basée sur la structure tripartite de l'Éveil aux langues, et c) la mise en œuvre du matériel dans les deux premières classes du primaire dans des écoles de la région de Volos. Pour la collecte des données, des entretiens semi-structurés ont été utilisés, tandis que lors de la mise en œuvre, les données ont été recueillies par enregistrement vidéo, enregistrement audio des discussions de groupe et des entretiens réflexifs avec les apprenants et les enseignants, ainsi que par la prise de photographies. Toutes les données ont été transcrites et analysées à travers les étapes de l'analyse thématique. Pour approfondir l'analyse des enregistrements vidéo, une grille d'observation inspirée de l'échelle ECERS-R a été utilisée. L'analyse a été finalisée par la comparaison des données provenant des différentes sources. Les résultats de la recherche concernant les conditions de conception (question 1) convergent vers l'idée que la clé du succès réside dans une connaissance approfondie du profil développemental et cognitif des apprenants. Les stratégies (question 2) mobilisées par les apprenants consistent en l'analyse comparative des langues, la formulation d'hypothèses basées sur des similitudes/différences morphologiques ou phonologiques, l'utilisation du répertoire linguistique et la résolution collaborative de problèmes. En ce qui concerne les attitudes (question 3), on a observé le développement d'une curiosité intense et d'un intérêt pour l'engagement, ainsi qu'un attachement émotionnel aux langues inconnues. Les compétences (question 4) mobilisées comprenaient l'observation, la classification, la mise en relation et des compétences sociales de collaboration. Les bénéfices cognitifs (question 5) qui ont émergé sont liés à la pensée dialectique, à l'extension de la conscience linguistique au-delà des langues « scolaires » et au renforcement de la confiance des apprenants en tant qu'« explorateurs » compétents des langues. Enfin, les défis (question 6) enregistrés concernent principalement des questions pratiques et organisationnelles, telles que le temps disponible, l'espace inadapté, les problèmes techniques avec l'équipement et la gestion de la dynamique de groupe d’enfants. Cette thèse propose un modèle pratique et scientifiquement documenté pour la conception et la mise en œuvre de matériel didactique par l'enseignant, pour l'éveil des apprenants à la diversité linguistique dès les premières années scolaires.