La municipalisation de la culture en Grèce (1980-2010): le défi de la démocratisation et de l’européanisation de l’action publique territoriale

Abstract

The fall of the Colonels' dictatorial regime in Greece in 1974 marked the beginning of a comprehensive overhaul of the country's political and administrative system. In this context, cultural decentralization takes two forms: artistic and administrative. The first concerns the spread of culture in the provinces. The second requires transferring competencies belonging to the State to the Local Administration. Three new types of institutions contribute to the development of contemporary culture at the local level: Municipal and Regional Theatres, Municipal Companies of cultural development, and the national cultural network of Cities. This thesis focuses on the performing arts (theatre, dance, music) by examining patterns of cultural decentralization during the period 1980-2010. Attempts at decentralization were based on the establishment of contractual policies. The relations between the partners, municipalities-State, were recast within the framework of the necessary institutional changes imposed by the process of democratization and by the Europeanisation of local cultural action after the country's integration into the EEC (1981). The first part of the thesis analyses a democratization project that promotes the preservation of local democracy and Europeanisation as a process of institutional mimicry and public policy transfer. Four case studies (Kalamata, Veria, Volos, and Chania) compose the second part. The specific course of these cities' cultural policies is associated with the impact of political games at several levels: within the central administration, intra-municipal, among local elected representatives, State representatives, and performing arts professionals.

Η πτώση του δικτατορικού καθεστώτος των Συνταγματαρχών στην Ελλάδα (1974) σηματοδότησε την έναρξη μιας αναμόρφωσης του πολιτικού και διοικητικού συστήματος της χώρας. Σε αυτό το πλαίσιο, η πολιτιστική αποκέντρωση λαμβάνει δύο μορφές: την καλλιτεχνική και τη διοικητική. Η πρώτη έχει ως αποτέλεσμα τη διάχυση του πολιτισμού στην περιφέρεια της χώρας. Η δεύτερη αφορά τη μεταφορά κρατικών εξουσιών στις τοπικές αρχές. Τρεις νέοι τύποι θεσμών συνέβαλαν στην ανάπτυξη του σύγχρονου πολιτισμού σε τοπικό επίπεδο: τα Δημοτικά και Περιφερειακά Θέατρα (ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ.), οι Δημοτικές Επιχειρήσεις Πολιτιστικής Ανάπτυξης και το Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο Πόλεων (Ε.Π.Δ.Π.). Η παρούσα μελέτη εστιάζει στο «ζωντανό θέαμα» (θέατρο, χορός, μουσική) εξετάζοντας τους παράγοντες που διαμορφώνουν την πολιτιστική αποκέντρωση που πραγματοποιήθηκε κατά την περίοδο 1980-2010. Οι προσπάθειες αποκέντρωσης της δημόσιας δράσης βασίστηκαν στην εφαρμογή πολιτικών που προώθησαν την πρακτική σύναψης προγραμματικών συμβάσεων. Οι σχέσεις μεταξύ των εταίρων, Κράτους-Δήμων, αναδιαμορφώθηκαν μέσω των απαραίτητων θεσμικών αλλαγών που επιβλήθηκαν τόσο από τη διαδικασία του εκδημοκρατισμού όσο και από αυτήν του «εξευρωπαϊσμού» της δημόσιας δράσης. Το πρώτο μέρος της διατριβής επικεντρώνεται στον εκδημοκρατισμό της δημόσιας δράσης και στον τρόπο που ενισχύει την τοπική δημοκρατία. Στη συνέχεια, προσεγγίζεται ο «εξευρωπαϊσμός» της, ως μια διαδικασία θεσμικής μίμησης και «μεταφοράς γνώσης» στο πεδίο των δημόσιων πολιτικών. Τέσσερις μελέτες περίπτωσης (Καλαμάτα, Βέροια, Βόλος, Χανιά) συνθέτουν το δεύτερο μέρος της διατριβής. Η έρευνα επικεντρώνεται στην πορεία των πολιτιστικών πολιτικών στις πόλεις της περιφέρειας της χώρας και κυρίως στο πως αυτή συνδέεται με τον αντίκτυπο της αλληλεπίδρασης των δρώντων που συγκροτούν τη δημόσια δράση: εντός της κεντρικής διοίκησης, εσωτερικά στους δήμους (Δήμαρχος - διοίκηση), μεταξύ των τοπικών αιρετών - των εκπροσώπων του Κράτους - των επαγγελματιών του πολιτισμού - του τοπικού πληθυσμού.

La chute du régime dictatorial des Colonels en Grèce en 1974 marque le début d'une refonte du système politico-administratif. Dans ce contexte, la décentralisation culturelle prend deux figures: artistique et administrative. La première se traduit par la diffusion de la culture en province. La deuxième demande le transfert aux collectivités territoriales de compétences relevant de l’État. Trois nouveaux types d’institutions contribuent au développement de la culture contemporaine à l’échelon local: Théâtres Municipaux et Régionaux, Entreprises municipales de développement culturel, Réseau Culturel National des Villes. Cette étude se concentre sur le spectacle vivant (théâtre, danse, musique) en abordant les configurations de la décentralisation culturelle effectuées au cours de la période 1980-2010.Les tentatives de la décentralisation ont reposé sur l’établissement de politiques contractuelles. Les relations des partenaires, État-communes, ont été refondues par les nécessaires évolutions institutionnelles imposées tant par le processus de démocratisation que par celui de l’d’européanisation de l’action culturelle locale après l’intégration du pays à la CEE (1981). La première partie de la thèse porte sur l’analyse d’un projet de démocratisation promouvant la préservation de la démocratie locale et l’européanisation en tant que processus de mimétisme institutionnel et de transfert de politique publique. Quatre monographies (Kalamata, Véria, Volos, La Canée) composent la deuxième partie. Le parcours spécifique des politiques culturelles de ces villes semble associé à l’impact de jeux politiques manifestés à plusieurs niveaux: au sein de l’administration centrale, internes aux municipalités, entre les élus locaux, les représentants de l’État et les professionnels du spectacle vivant.