Εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα: εκπαιδευτικά εργαλεία και διδακτικές πρακτικές

Abstract

This doctoral thesis, titled “Human Rights Education: Educational Tools and Teaching Practices”, investigates the contribution of Human Rights Education (HRE) to the provision of knowledge and the development of skills related to the understanding, protection, and promotion of human rights, as well as the recognition and avoidance of their violations. The study is theoretically situated within the framework of Critical Pedagogy and draws upon Bourdieu’s theory, as well as Vygotsky’s sociocultural theory. The methodological approach integrates specific features of action research with components of an experimental design, through the comparison of two distinct groups: an intervention group and a control group (N=63). The method of triangulation was employed to enhance the validity of the findings and to examine the topic from multiple perspectives. A mixed-methods design was adopted, incorporating quantitative tools (questionnaires) and qualitative tools (semi-structured interviews with students and teachers, as well as an observation diary). Quantitative data were analysed using SPSS, while qualitative data were examined through thematic analysis. Triangulation, combined with the mixed-methods approach, constitutes an innovative element for this research field, strengthening the validity of the results. The research questions focused on the change in knowledge, potential shifts in opinions and perceptions, differences between the two groups, and the impact of the intervention on the participants. The educational intervention was based on the COMPASS manual of the Council of Europe, implemented with secondary education students, and involved experiential teaching practices centered on freedom of expression, freedom of religion, freedom of the press, and human rights as an integrated framework. The findings demonstrated a statistically significant increase in the knowledge of students in the intervention group, as well as improvement in results related to freedom of expression, while no substantial change was observed regarding freedom of religion. Furthermore, the qualitative analyses highlighted the development of dialogue skills, collaboration, and awareness of issues related to human rights. Evidence of critical thinking and empowerment among students and teachers was also recorded. The intervention was positively evaluated by both the participating students and teachers. The study highlights the potential of HRE as a pedagogical approach that can contribute to the cultivation of a framework of understanding and respect for human rights through experiential learning processes. Finally, suggestions for future research are provided, aiming to deepen understanding of how HRE can be meaningfully integrated into the educational process and how its pedagogical effectiveness can be further enhanced.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή, με τίτλο «Εκπαίδευση στα Ανθρώπινα Δικαιώματα: Εκπαιδευτικά εργαλεία και διδακτικές πρακτικές», διερευνά τη συμβολή της Εκπαίδευσης στα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΕΑΔ) στην παροχή γνώσεων και στην ανάπτυξη δεξιοτήτων που σχετίζονται με την κατανόηση, την προάσπιση και την προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς και με την αναγνώριση και αποφυγή των καταπατήσεών τους. Η εργασία εντάσσεται θεωρητικά στο πλαίσιο της Κριτικής Παιδαγωγικής και αντλεί επιρροές από τη θεωρία του Bourdieu, καθώς και από την κοινωνικοπολιτισμική θεωρία του Vygotsky. Η μεθοδολογική προσέγγιση συνδιάζει ορισμένα χαρακτηριστηκά της έρευνας-δράση με στοιχεία πειραματικού σχεδιασμού, μέσω της σύγκρισης δύο διακριτών ομάδων: της ομάδας παρέμβασης και της ομάδας ελέγχου (Ν=63). Εφαρμόστηκε η μέθοδος της τριγωνοποίησης, για ενίσχυση της εγκυρότητας των ευρημάτων και εξέταση περισσότερων οπτικών του θέματος. Ακολουθήθηκε μεικτή μεθοδολογία, με χρήση ποσοτικών (ερωτηματολόγια) και ποιοτικών εργαλείων (ημιδομημένες συνεντεύξεις με μαθητές/τριες και εκπαιδευτικούς, καθώς και ημερολόγιο παρατήρησης). Η ανάλυση των ποσοτικών δεδομένων που συλλέχθηκαν πραγματοποιήθηκε με τη χρήση SPSS και των ποιοτικών δεδομένων με θεματική ανάλυση. Η τριγωνοποίηση, σε συνδυασμό με τη μεικτή μεθοδολογική προσέγγιση, αποτελεί πρωτότυπο στοιχείο για το συγκεκριμένο πεδίο, ενισχύοντας την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων. Τα ερευνητικά ερωτήματα εστίασαν στη μεταβολή των γνώσεων, στις ενδεχόμενες αλλαγές σε απόψεις και αντιλήψεις, στις διαφορές μεταξύ των δύο ομάδων και στον αντίκτυπο της παρέμβασης στους/στις συμμετέχοντες/ουσες. Η εκπαιδευτική παρέμβαση στηρίχθηκε στο εγχειρίδιο COMPASS του Συμβουλίου της Ευρώπης, εφαρμόστηκε σε μαθητές/τριες της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και περιλάμβανε βιωματικές διδακτικές πρακτικές με άξονες την ελευθερία της έκφρασης, την ελεύθερη επιλογή και άσκησης μιας θρησκείας, την ελευθερία του Τύπου, αλλά και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο σύνολό τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν στατιστικά σημαντική αύξηση των γνώσεων των μαθητών/τριών της ομάδας παρέμβασης, καθώς και βελτίωση των αποτελεσμάτων σχετικά με την ελευθερία της έκφρασης, ενώ στον τομέα της ανεξιθρησκίας δεν υπήρξε ιδιαίτερη μεταβολή στην ομάδα παρέμβασης. Παράλληλα, οι ποιοτικές αναλύσεις ανέδειξαν την ανάπτυξη της ικανότητας για διάλογο, της συνεργατικότητας και της ευαισθητοποίησης για θέματα σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ταυτόχρονα, καταγράφηκαν ενδείξεις κριτικής σκέψης και ενδυνάμωσης μαθητών/τριών και εκπαιδευτικών. Η παρέμβαση αξιολογήθηκε θετικά τόσο από τους/τις μαθητές/τριες όσο και από τους/τις εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν. Η μελέτη αναδεικνύει τη δυναμική της ΕΑΔ ως παιδαγωγικής προσέγγισης που μπορεί να συμβάλει στην καλλιέργεια ενός πλαισίου κατανόησης και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μέσω βιωματικών μαθησιακών εμπειριών. Τέλος, διατυπώνονται προτάσεις για μελλοντική έρευνα, με στόχο την εμβάθυνση της κατανόησης του τρόπου με τον οποίο η ΕΑΔ μπορεί να ενσωματωθεί ουσιαστικά στην εκπαιδευτική διαδικασία και να ενισχυθεί η παιδαγωγική της αποτελεσματικότητα.