Φύλο και επιχειρηματικότητα: διερεύνηση αναπτυξιακών προγραμμάτων γυναικείας επιχειρηματικότητας

Abstract

The present dissertation constitutes an in-depth study of the connection between feminist theories, state interventions, and women’s entrepreneurship in Greece. It begins with an analysis of the main strands of feminist thought (liberal, Marxist, socialist, radical, and contemporary) and examines how these shape perceptions of the labor market and the economy. By analyzing the phenomenon of state feminism, the dissertation explores its theoretical foundations, the criticism it has received, and the ways in which it has been implemented at both international and national levels. Emphasis is placed on European Union gender equality policies, their incorporation into the Greek legislative and regulatory framework, as well as on the programs and initiatives implemented in Greece through the lens of state feminism. Subsequently, the dissertation examines the social and economic inequalities that structure women’s participation in the labor market, the influence of legislation and the regulatory framework, and the specific challenges that emerged during the economic crisis faced by the country. An extensive analysis of entrepreneurship is provided, including its forms (necessity-driven and opportunity-driven), motivations, and influencing factors, with separate sections devoted to the structure, characteristics, and current trends of entrepreneurship in Greece. Women’s entrepreneurship is presented both at a theoretical level and on the basis of primary research data. The study investigates the specific characteristics, motivations, disincentives, and barriers faced by women, as well as their relationship to state support policies, such as the NSRF (ESPA) and National Action Plans. Women’s entrepreneurship in Greece is described and evaluated, and the trends it exhibits are analyzed. The research methodology was based on qualitative semi-structured interviews. The findings indicate that women’s motivations for engaging in entrepreneurial activity are complex and include economic, personal, and social factors, such as financial independence, the utilization of educational qualifications, and creativity. However, significant challenges are highlighted, including bureaucracy, lack of funding, business management difficulties, and the challenge of reconciling professional and family life, with women bearing the greater burden of domestic responsibilities. Programs aimed at supporting women’s entrepreneurship are evaluated positively by participants for the momentum they provide; however, the need for further improvements is emphasized, such as simplification of procedures, increased financial support, better access to information, and stronger support from local stakeholders. In summary, through qualitative research and a review of the literature, the present dissertation provides empirical evidence and policy recommendations for the promotion of gender equality in the business sector. It presents the theoretical, social, and economic framework and highlights the importance of women’s entrepreneurship, analyzes the international scholarship on the motivations for and barriers to women’s entrepreneurship, as well as specific policies implemented in Greece to promote women’s entrepreneurial activity. The research findings show that, despite adversities and challenges—including lack of experience and insufficient institutional support—women’s participation in entrepreneurial activity is evaluated positively. At the same time, the persistence of gender stereotypes and unequal social roles is evident as it is evident that institutional efforts such as entrepreneurship support programs cannot easily overturn them. Participants view the reconciliation of family and professional life as one of the greatest challenges and often need to prioritize family responsibilities over their professional lives. Even under these conditions, however, women’s entrepreneurial activity can serve as a social tool for empowerment and strengthening their position. For state and public interventions to be effective, however, they must actively integrate a gender perspective and ensure equality of resources in both access to and implementation of such initiatives.

Η παρούσα διατριβή αποτελεί μια εις βάθος μελέτη της σύνδεσης μεταξύ φεμινιστικών θεωριών, κρατικών παρεμβάσεων και της επιχειρηματικότητας των γυναικών στην Ελλάδα. Ξεκινά με ανάλυση των κυριότερων ρευμάτων φεμινιστικής σκέψης (φιλελεύθερου, μαρξιστικού, σοσιαλιστικού, ριζοσπαστικού, σύγχρονων) και εξετάζει πώς αυτά διαμορφώνουν τις αντιλήψεις για την αγορά εργασίας και την οικονομία.Αναλύοντας το φαινόμενο του κρατικού φεμινισμού, η διατριβή διερευνά τη θεωρητική του βάση, την κριτική που έχει δεχτεί και τον τρόπο εφαρμογής του σε διεθνές και εθνικό επίπεδο. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ισότητα των φύλων, στην ενσωμάτωσή τους στο ελληνικό νομοθετικό και ρυθμιστικό πλαίσιο, καθώς και στα προγράμματα και τις δράσεις που υλοποιήθηκαν στην Ελλάδα υπό το πρίσμα του κρατικού φεμινισμού. Στη συνέχεια, εξετάζονται οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες που δομούν τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας, η επιρροή της νομοθεσίας, το ρυθμιστικό πλαίσιο και οι ιδιαίτερες προκλήσεις που προέκυψαν κατά την οικονομική κρίση που αντιμετώπισε η χώρα. Γίνεται εκτενής ανάλυση της επιχειρηματικότητας, των μορφών της (ανάγκης, ευκαιρίας), των κινήτρων και των παραγόντων που την επηρεάζουν, με ξεχωριστές ενότητες για τη δομή, τα χαρακτηριστικά και τις τρέχουσες τάσεις της επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα. Η επιχειρηματικότητα των γυναικών παρουσιάζεται τόσο σε θεωρητικό επίπεδο όσο και με βάση πρωτογενή ερευνητικά δεδομένα. Το έργο διερευνά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα κίνητρα, τα αντικίνητρα και τα προσκόμματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, καθώς και τη συσχέτιση αυτών με τις κρατικές πολιτικές στήριξης, όπως τα ΕΣΠΑ και τα Εθνικά Σχέδια Δράσης. Περιγράφεται και αξιολογείται η επιχειρηματικότητα των γυναικών στην Ελλάδα, ενώ αναλύονται οι τάσεις που εμφανίζει. Η μεθοδολογία της έρευνας βασίστηκε σε ποιοτικές ημι-δομημένες συνεντεύξεις. Τα ευρήματα της έρευνας αποτυπώνουν ότι τα κίνητρα των γυναικών για ανάληψη επιχειρηματικής δραστηριότητας είναι σύνθετα και περιλαμβάνουν οικονομικούς, προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες, όπως η οικονομική ανεξαρτησία, η αξιοποίηση σπουδών και η δημιουργικότητα. Ωστόσο, αναδεικνύονται σημαντικές δυσκολίες, όπως η γραφειοκρατία, η έλλειψη χρηματοδότησης, η διαχείριση της επιχείρησης και η πρόκληση της συμφιλίωσης επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, με τις γυναίκες να επωμίζονται το μεγαλύτερο βάρος των οικιακών υποχρεώσεων. Τα προγράμματα ενίσχυσης της γυναικείας επιχειρηματικότητας αποτιμώνται θετικά από τις συμμετέχουσες για την ώθηση που προσφέρουν, ωστόσο επισημαίνεται η ανάγκη για περαιτέρω βελτιώσεις, όπως η απλούστευση των διαδικασιών, η αύξηση της επιδότησης, η καλύτερη πληροφόρηση και η ενισχυμένη στήριξη από τοπικούς φορείς. Συνοπτικά, η παρούσα διατριβή μέσα από ποιοτική έρευνα και βιβλιογραφική επισκόπηση, προσφέρει εμπειρικά τεκμήρια και προτάσεις πολιτικής για την προώθηση της έμφυλης ισότητας στον επιχειρηματικό χώρο. Παρουσιάζει το θεωρητικό, κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο και τη σημασία της επιχειρηματικότητας των γυναικών, αναλύει τη διεθνή βιβλιογραφία για τα κίνητρα και τα προσκόμματα στην επιχειρηματικότητα των γυναικών καθώς και συγκεκριμένες πολιτικές που εφαρμόστηκαν στην Ελλάδα για την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας των γυναικών. Τα ευρήματα της έρευνας δείχνουν ότι παρά τις αντιξοότητες και τις δυσκολίες, συμπεριλαμβανομένης της έλλειψης εμπειρίας και της έλλειψης θεσμικής υποστήριξης η συμμετοχή των γυναικών στην επιχειρηματική δραστηριότητα αποτιμάται θετικά. Παράλληλα, καταδεικνύεται ότι τα έμφυλα στερεότυπα και οι άνισοι κοινωνικοί ρόλοι των δύο φύλων επιμένουν και δύσκολα ανατρέπονται από θεσμικές προσπάθειες όπως αυτές των προγραμμάτων ενίσχυσης της επιχειρηματικότητας. Οι συμμετέχουσες βλέπουν τη συμφιλίωση οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής ως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις ενώ συχνά χρειάζεται να προτεραιοποιήσουν τα οικογενειακά καθήκοντα έναντι της επαγγελματικής του ζωής. Ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες όμως, η επιχειρηματική δραστηριότητα των γυναικών μπορεί να αποτελέσει κοινωνικό εργαλείο ενδυνάμωσης και ενίσχυσης τους. Για να είναι όμως αποτελεσματικές οι όποιες κρατικές/πολιτειακές ενέργειες θα πρέπει αυτές ενεργά να ενσωματώνουν τη διάσταση του φύλου και να εξασφαλίζουν ισότητα πόρων στην πρόσβαση και στην υλοποίηση.