Οι Χρηστομάθειες ως διδακτικά εγχειρίδια του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών στα Ελληνικά σχολεία του ελληνικού κράτους (1836 – 1929)

Abstract

The aim of the present thesis was to draw conclusions about the role of the ancient Greek course in the first cycle of secondary education –particularly in the three-year Hellenic schools for male students and the girls’ schools/Hellenic schools for female students– during the period 1836 to 1929. The time limits of this thesis were chosen as follows; in 1836 secondary education was formally organized by the Greek state, while in 1929 the so-called Hellenic schools were abolished. The research aimed to present the most complete possible picture of the ancient Greek course throughout the entire existence of the above schools. The methodology used was basically the historical-interpretive method combined with qualitative content analysis. The main research objects were the Chrestomathies, that is textbooks which included ancient Greek texts. Specifically, 77 Chrestomathies were studied, selected according to defined criteria; moreover, another 25 Chrestomathies were examined to ensure the reliability of the conclusions drawn in relation to the research questions. The current thesis consists of five chapters. In the first chapter the term “Chrestomathy” is clarified; also all relative documents concerning the teaching of the subject in the first cycle of secondary education during the Ottoman period up to the beginning of the period under study, are presented in order to better understand aspects of the course during the period under review. In the second chapter the legislative framework relevant to the ancient Greek course and its evolution over time, is examined focusing on aspects such as the subject’s position within the curriculum, the prescribed content, the pedagogical aim and methodological principles –both in the boys’ and girls’ Hellenic schools. The relevant legislation is examined in conjunction with the context of the period, political, economic, social and cultural. The third chapter initially presents the specific context of the introduction of Chrestomathies in Hellenic schools. Below, the data that emerged from the comparative analysis of the Chrestomathies used in boys’ and girls’ Hellenic schools, at various levels, is presented with emphasis on the type of male and female citizen the official state sought to shape, as well as the changes in the aims of educational policy over the years. In this light, the fourth chapter thoroughly investigates the criteria underlying the selection of specific ancient Greek texts, after a brief presentation of their content. The fifth chapter examines the teachers’ association minutes book of a Hellenic school in Thessaloniki in order to determine whether the instructions of the Ministry of Education were actually implemented in practice, that is if efforts were made to cultivate the type of male and female citizen that the official state sought to shape through the ancient Greek course. Finally, the conclusions of research are recorded which reveal, among other things, both a differentiation in the characteristics attributed by the state to the ideal male and female citizen, and a gradual shift in focus from the formation of the inner moral person to the formation of the virtuous citizen and patriot, in accordance with the context of the era.

Σκοπός της διατριβής ήταν η εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με τον ρόλο του μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών στον κατώτερο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης, στα τριετούς διάρκειας Ελληνικά Σχολεία αρρένων, καθώς και στα Παρθεναγωγεία/Ελληνικά Σχολεία θηλέων κατά τη χρονική περίοδο από το 1836 έως το 1929. Τα χρονικά όρια της έρευνας επιλέχθηκαν ως εξής· το 1836 οργανώνεται ουσιαστικά η μέση εκπαίδευση στο ελληνικό κράτος, ενώ το 1929 καταργούνται τα Ελληνικά Σχολεία. Στόχος ήταν να σχηματιστεί μια κατά το δυνατόν πληρέστερη εικόνα για το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών καθ’ όλη τη διάρκεια λειτουργίας των συγκεκριμένων τύπων σχολείων. Ως προς τη μεθοδολογία, χρησιμοποιήθηκε κατά βάση η ιστορική-ερμηνευτική μέθοδος σε συνδυασμό με την ποιοτική ανάλυση περιεχομένου. Βασικό ερευνητικό αντικείμενο αποτέλεσαν οι Χρηστομάθειες, τα διδακτικά, δηλαδή, βιβλία που περιλαμβάνουν αρχαιοελληνικά κείμενα. Ειδικότερα, τον βασικό πυρήνα της έρευνας αποτέλεσαν 77 Χρηστομάθειες, με βάση συγκεκριμένα κριτήρια, ενώ μελετήθηκαν τουλάχιστον άλλες 25, προκειμένου να εξαχθούν κατά το δυνατόν ασφαλή συμπεράσματα σε σχέση με τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν. Στο πλαίσιο αυτό, στο πρώτο κεφάλαιο αποσαφηνίζεται ο όρος Χρηστομάθεια και παρουσιάζονται τα σχετικά με τη διδασκαλία του μαθήματος στον πρώτο κύκλο της μέσης εκπαίδευσης κατά την οθωμανική περίοδο έως και την έναρξη της μελετώμενης περιόδου, προκειμένου να κατανοηθούν καλύτερα πτυχές του μαθήματος κατά την υπό εξέταση περίοδο. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζεται το σχετικό με το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών νομοθετικό πλαίσιο, καθώς και οι μεταβολές του με την πάροδο των ετών σε διάφορα επίπεδα, όπως η θέση του μαθήματος στα προγράμματα μαθημάτων, η διδακτέα ύλη, η στόχευση και στοιχεία μεθοδολογίας, τόσο στα Ελληνικά Σχολεία αρρένων όσο και στα Παρθεναγωγεία/Ελληνικά Σχολεία θηλέων. Η νομοθεσία συνεξετάζεται με το συγκείμενο της περιόδου, πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, πολιτισμικό. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζεται αρχικά το ιδιαίτερο πλαίσιο εισαγωγής των Χρηστομαθειών στα Ελληνικά Σχολεία. Στη συνέχεια, παρατίθενται τα στοιχεία που προέκυψαν από τη μελέτη των Χρηστομαθειών στα Ελληνικά Σχολεία αρρένων σε σύγκριση με των θηλέων, σε διάφορα επίπεδα, με έμφαση στο είδος του πολίτη και της πολίτιδας που επιδιώκει το επίσημο κράτος να διαμορφώσει, καθώς και στις μεταβολές ως προς τη στόχευση της εκπαιδευτικής πολιτικής με την πάροδο των ετών. Υπό το πρίσμα αυτό, στο τέταρτο κεφάλαιο ερευνώνται διεξοδικά οι λόγοι για τους οποίους επιλέγονται συγκεκριμένα αρχαιοελληνικά κείμενα, μετά από σύντομη παρουσίαση του περιεχομένου τους. Στο πέμπτο κεφάλαιο μελετώνται τα πρακτικά ενός Ελληνικού Σχολείου στη Θεσσαλονίκη, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν εφαρμόζονται στην πράξη οι οδηγίες του αρμόδιου Υπουργείου και, επομένως, εάν καταβάλλονται οι προσπάθειες να διαμορφωθεί το είδος του πολίτη και της πολίτιδας που το επίσημο κράτος επιδιώκει να διαπλάσει μέσω του μαθήματος των Αρχαίων Ελληνικών. Στο τέλος, καταγράφονται τα συμπεράσματα της έρευνας, με βάση τα οποία διαπιστώνονται, μεταξύ άλλων, αφενός διαφοροποίηση ως προς τα επιδιωκόμενα από το επίσημο κράτος χαρακτηριστικά του μελλοντικού πολίτη και της μελλοντικής πολίτιδας και αφετέρου μετατόπιση της στόχευσης από τη διαμόρφωση του έσω ανθρώπου στη διάπλαση του χρηστού πολίτη και πατριώτη, σε συνάρτηση με το συγκείμενο της εποχής.