Θεραπευτικές πρακτικές και θεσμικοί μετασχηματισμοί στο πεδίο της ψυχικής υγείας και των εξαρτήσεων σε συνθήκες κρίσης και αναδιάρθρωσης του κράτους πρόνοιας: η περίπτωση της 7ης Υγειονομικής Περιφέρειας Κρήτης (2010-2025)

Abstract

This doctoral dissertation examines the transformation of public mental health & addiction services within the 7th Health Region of Greece (7th HR) in Crete during the period 2010–2025, within a socio-historical context shaped by the economic crisis, fiscal surveillance, social precarity, & the COVID-19 pandemic—factors that have fundamentally reconfigured the organisation & delivery of public care. The study is grounded in the theoretical premise that mental health & addiction constitute complex social fields, within which state policy, social inequalities, technologies of governing vulnerability, & normative principles of care are intertwined. The central research question of the dissertation is: in what ways & through which social mechanisms are successive crises institutionally, administratively, & professionally inscribed, reshaping access to services, therapeutic temporality, service organisation, & the limits of what is therapeutically & organisationally feasible? Methodologically, the study adopts a qualitative research approach based on semistructured interviews with mental health professionals working within the 7th Health Region of Crete, as well as administrative executives, expert scientists, and specialists from outside Crete. The empirical material is analysed through reflexive thematic analysis, situated within a critical realist epistemological framework, enabling the identification of generative mechanisms through which institutional policies are translated into everyday practices of care. Crete is approached as an analytical configuration through which the tensions between institutional design and the material conditions of care provision become particularly visible within aregional context characterised by spatial unevenness. The findings indicate that the transformation of public mental healthcare cannot be understood as a simple reflection of fiscal constraints or a mechanical outcome of austerity policies, but rather as an expression of a multi-layered process of restructuring. Within this framework, the political economy of crisis, technologies of governance, spatial & social inequalities, & professional practices intersect, giving rise to a new regime of care organisation. A central conclusion is the shift from the principle of universality towards regimes of eligibility as a dominant normative logic. In this context, the right to mental healthcare is not abolished, but reconstituted as selectively regulated access through mechanisms of categorisation, prioritisation, & temporal restriction. At the same time, scarcity exceeds the dimension of material shortage & operates as anorganising principle of care, compressing therapeutic time, undermining the continuity of the therapeutic relationship, & reorienting the system towards logics of flow management & risk9 control. The dissertation further highlights the structural tension between the biomedical & the community-relational models of care, as well as professional strain as a critical analytical indicator of the limits & contradictions of the system. Professional burnout, moral distress, & intensification of pressure on practitioners are interpreted not as individual deficiencies, but as manifestations of the structural contradiction between the values of care & the conditions underwhich it is organised & delivered. The study concludes that public mental health & addiction services in Crete constitute a field of ongoing restructuring & structural tension under conditions of prolonged crisis, wherethe institutional promise of universal & community-oriented care coexists with governance technologies based on eligibility, manageability, & quantification. Within this context, the quality of care is not understood as a matter of individual adequacy, but as a function of institutional arrangements, resource allocation, & the reproduction of social inequalities, callingfor a critical rethinking of the relationship between rights, scarcity, administrative organisation, & therapeutic practice.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή διερευνά τον μετασχηματισμό των δημόσιων δομών ψυχικής υγείας και απεξάρτησης στην 7η Υγειονομική Περιφέρεια Ελλάδας (7η ΥΠΕ) στην Κρήτη, κατά την περίοδο 2010–2025, εντός ενός ιστορικοκοινωνικού πλαισίου που διαμορφώθηκε υπό την επίδραση της οικονομικής κρίσης, της δημοσιονομικής επιτήρησης, της κοινωνικής επισφάλειας και της πανδημίας COVID-19, παράγοντες που αναδιαμόρφωσαν καθοριστικά τους όρους οργάνωσης και άσκησης της δημόσιας φροντίδας. Η μελέτη θεμελιώνεται στη θεωρητική παραδοχή ότι η ψυχική υγεία και η απεξάρτηση συγκροτούν σύνθετα κοινωνικά πεδία, εντός των οποίων διαπλέκονται η κρατική πολιτική, οι κοινωνικές ανισότητες, οι τεχνολογίες διακυβέρνησης της ευαλωτότητας και οι κανονιστικές αρχές της φροντίδας. Το κεντρικό ερευνητικό ερώτημα της διατριβής είναι: με ποιους τρόπους και μέσω ποιων κοινωνικών μηχανισμών οι διαδοχικές κρίσεις εγγράφονται θεσμικά, διοικητικά και επαγγελματικά, αναδιαμορφώνοντας την πρόσβαση, τη θεραπευτική χρονικότητα, την οργάνωση των υπηρεσιών και τα όρια του θεραπευτικά και οργανωτικά εφικτού. Μεθοδολογικά, η έρευνα υιοθετεί ποιοτική προσέγγιση, βασισμένη σε ημιδομημένες συνεντεύξεις με επαγγελματίες ψυχικής υγείας της 7ης Υγειονομικής Περιφέρειας Κρήτης, καθώς και διοικητικά στελέχη, ειδικούς επιστήμονες και εμπειρογνώμονες εκτός Κρήτης. Η επεξεργασία του εμπειρικού υλικού πραγματοποιείται με αναστοχαστική θεματική ανάλυση, ενταγμένη σε επιστημολογική οπτική κριτικού ρεαλισμού, επιτρέποντας την ανάδειξη των γενεσιουργών μηχανισμών, μέσω των οποίων οι θεσμικές πολιτικές μετουσιώνονται σε καθημερινές πρακτικές φροντίδας. Η Κρήτη προσεγγίζεται ως αναλυτική διάταξη, εντός της οποίας καθίστανται ορατές, με ενισχυμένη ευκρίνεια, οι εντάσεις μεταξύ θεσμικού σχεδιασμού και υλικών όρων δυνατότητας της φροντίδας σε ένα περιφερειακό και χωρικά άνισο συγκροτημένο πλαίσιο. Τα ευρήματα της έρευνας καταδεικνύουν ότι ο μετασχηματισμός της δημόσιας ψυχικής φροντίδας δεν συνιστά απλή αντανάκλαση δημοσιονομικών περιορισμών ή μηχανική συνέπεια πολιτικών λιτότητας, αλλά συγκροτείται ως έκφραση μιας πολυεπίπεδης διαδικασίας αναδιάρθρωσης. Στο πλαίσιο αυτό, η πολιτική οικονομία της κρίσης, οι τεχνολογίες διακυβέρνησης, οι χωρικές και κοινωνικές ανισότητες και οι επαγγελματικές πρακτικές συνδιαρθρώνονται, συγκροτώντας ένα νέο καθεστώς οργάνωσης της φροντίδας. Κεντρικό συμπέρασμα αποτελεί η μετατόπιση από την αρχή της καθολικότητας προς καθεστώτα επιλεξιμότητας ως κυρίαρχη κανονιστική αρχή. Υπό αυτό το πρίσμα, το δικαίωμα στην ψυχική υγεία δεν αναιρείται, αλλά ανασυγκροτείται ως επιλεκτικά ρυθμιζόμενη πρόσβαση, μέσω μηχανισμών κατηγοριοποίησης, ιεράρχησης και χρονικής οριοθέτησης. Παράλληλα, η σπανιότητα υπερβαίνει τη διάσταση της υλικής ανεπάρκειας και λειτουργεί ως μηχανισμός οργάνωσης της φροντίδας, ο οποίος συμπιέζει τον θεραπευτικό χρόνο, υπονομεύει τη συνέχεια της θεραπευτικής σχέσης και μετασχηματίζει το σύστημα προς λογικές διακυβέρνησης βασισμένες στη διαχείριση ροών και στον έλεγχο του κινδύνου. Η διατριβή αναδεικνύει τη δομική ένταση μεταξύ του ιατροκεντρικού και κοινοτικού-σχεσιακού μοντέλου φροντίδας, καθώς και την επαγγελματική φθορά ως κρίσιμο αναλυτικό δείκτη των ορίων και των αντιφάσεων του συστήματος. Η επαγγελματική εξουθένωση, η ηθική καταπόνηση και η εντατικοποίηση της πίεσης στους επαγγελματίες δεν ερμηνεύονται ως ατομικές ανεπάρκειες, αλλά ως εκφάνσεις της δομικής αντίφασης, μεταξύ των αξιών της φροντίδας και των όρων οργάνωσης και άσκησής της. Η έρευνα καταλήγει ότι η δημόσια ψυχική υγεία και η απεξάρτηση στην Κρήτη συγκροτούν ένα πεδίο διαρκούς αναδιάρθρωσης και δομικής έντασης υπό συνθήκες παρατεταμένης κρίσης, όπου η θεσμική υπόσχεση της καθολικής και κοινοτικά προσανατολισμένης φροντίδας συνυπάρχει με τεχνολογίες διακυβέρνησης βασισμένες στην επιλεξιμότητα, τη διαχειρισιμότητα και την ποσοτικοποίηση. Υπό αυτό το πρίσμα, η ποιότητα της φροντίδας αναδεικνύεται ως συνάρτηση θεσμικών ρυθμίσεων, τρόπων κατανομής των πόρων και αναπαραγωγής κοινωνικών ανισοτήτων, καθιστώντας αναγκαίο έναν κριτικό επαναστοχασμό της σχέσης μεταξύ δικαιώματος, σπανιότητας, διοικητικής οργάνωσης και θεραπευτικής πρακτικής.