Η αρχαιογνωσία του Άγγελου Σικελιανού και η σημασία της στο ιδεολογικό και λογοτεχνικό πεδίο στα χρόνια του μεσοπολέμου και της Κατοχής

Abstract

The present Ph.D. thesis examines the archaeological knowledge of the Greek poet Angelos Sikelianos and its specific significance within the ideological and literary context of the interwar period, the Axis Occupation, and the Greek Civil War. More specifically, this research aims, on the one hand, to compare Sikelianos’s dramatic plays with texts from Latin literature and, on the other hand, to analyze their function in relation to contemporary historical events in Greece.During my master’s degree, I became deeply familiar with Sikelianos’s work through my thesis, titled "The Scandal of the Prologue of Lyrikos Vios" (2018). After identifying which aspects of Sikelianos’s oeuvre remained understudied, and with the encouragement of my professors, I decided to focus on the comparative study between his plays and Latin literature. The thesis consists of an introduction and three main parts. The introduction outlines the subject, aims, methodology, and limitations of the research, alongside the relevant bibliography. The originality of this study lies in the fact that no previous research has combined the examination of Latin influences on Sikelianos’s plays with the deeper ideological motivations behind their use. The first part examines the relationship between modern Greek literature and ancient Greek heritage. This relationship serves as a response to Fallmerayer’s theory and functions as a disguised, indirect commentary on the political situation in Greece. This section also explores how prior and contemporary poets utilized archaeological knowledge. Furthermore, it highlights how Sikelianos’s engagement with Latin texts was influenced by his father, a professor of French and Italian; his first wife, Eva Palmer, who was deeply familiar with French, Ancient Greek, and Latin; and contemporary French translations of theatrical plays. The second part analyzes Sikelianos’s plays that draw from ancient Greek myth. Focusing on Dithyramb of the Rose, Daedalus in Crete, and Asclepius, it compares them with Virgil’s Georgics and Ovid’s Metamorphoses. This part also examines the similarities and differences between Daedalus in Crete and Seneca’s Phaedra, Euripides’s Hippolytus, as well as the works of Virgil and Ovid, while also discussing the critical reception of these plays. The third part investigates the final period of Sikelianos’s dramatic work, during which his plays became more overtly political, using myth to comment on contemporary political events. It includes a comparative analysis of Sibylla with Virgil’s Aeneid, Suetonius’s Lives of the Caesars, Lucan’s De Bello Civili, Ovid’s Metamorphoses, Seneca’s Phaedra, Euripides’s Hippolytus, and Virgil’s Georgics. This comparative approach reveals both similarities and differences, leading to the conclusion that Sikelianos created highly original dramatic works. Emphasis is placed on the moral victory of Greek heroes—even in death—in contrast to the Latin tradition, where Greeks are often depicted as defeated. At the time, conservative critics demanded a clear aesthetic meaning from artwork, whereas progressive critics sought a direct connection to historical facts. In conclusion, the study elucidates why Sikelianos chose ancient myth over a more direct address to the masses. This indirect mode of expression was not easily understood by either progressive or conservative critics. Consequently, Sikelianos was isolated from both factions, despite his profound desire to be understood by the majority of the people. In the post-civil war era, the public demanded art that not only expressed their emotions but was also easily accessible. Thus, Sikelianos did not achieve the widespread popularity and public affection he desired during his lifetime. However, posthumously, he gained the fame and recognition he had envisioned. Ultimately, his use of myth transcends simple intertextuality; it serves as historical parallelism, indirect political intervention, and literary renewal. Through the creative adaptation of the Latin tradition, Sikelianos evoked collective memories, offering essential support and encouragement to the Greek people during a turbulent era.

Η παρούσα Διδακτορική Διατριβή εξετάζει την αρχαιογνωσία του Άγγελου Σικελιανού και τη σημασία της στο ιδεολογικό και λογοτεχνικό πεδίο κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου, της Κατοχής και, κατ’ επέκταση, του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου. Πιο συγκεκριμένα, στόχος της έρευνας είναι αφενός η διερεύνηση της σχέσης του θεατρικού έργου του ποιητή με επιλεγμένες πηγές της λατινικής γραμματείας (Σουητώνιος, Λουκανός, Οβίδιος, Βιργίλιος, Σενέκας) και αφετέρου η ανίχνευση της λειτουργίας και του σκοπού της χρήσης τους στο ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής. Σε συνέχεια των μεταπτυχιακών σπουδών μου, η ολοκλήρωση των οποίων έγινε με τη μεταπτυχιακή Διπλωματική μου εργασία με τίτλο «το σκάνδαλο του Προλόγου του Λυρικού Βίου» του Άγγελου Σικελιανού το 2018 διερευνώντας ποιος τομέας του έργου του Σικελιανού δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς κατέληξα, με προτροπή και των καθηγητών μου, να ερευνήσω τη σχέση που έχει το θεατρικό έργο του Άγγελου Σικελιανού με τη λατινική γραμματεία. Η διατριβή οργανώνεται στην Εισαγωγή, σε τρία βασικά μέρη και στα συμπεράσματα. Στην Εισαγωγή παρουσιάζονται το θέμα, οι ερευνητικοί στόχοι, η μεθοδολογία, οι περιορισμοί της έρευνας και η σχετική βιβλιογραφία. Επισημαίνεται ότι, λόγω του μεγάλου εύρους των λατινικών πηγών, η ανάλυση περιορίζεται ενδεικτικά σε ορισμένα έργα της αρχαίας ελληνικής και της λατινικής γραμματείας. Τονίζεται επίσης η πρωτοτυπία της έρευνας, καθώς δεν υπάρχει έως σήμερα συστηματική μελέτη που να συνδυάζει την ανίχνευση των λατινικών πηγών στο θεατρικό έργο του Σικελιανού με τη διερεύνηση του ιδεολογικού σκοπού της χρήσης τους. Στο πρώτο μέρος εξετάζεται συνοπτικά η σχέση της νεοελληνικής λογοτεχνίας με την αρχαιότητα, από την Αναγέννηση και τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό έως τη συγκρότηση της εθνικής συνείδησης. Αναδεικνύεται ο ρόλος της αρχαιότητας ως απάντηση στις θεωρίες του Φαλμεράυερ, αλλά και ως εργαλείο αλληγορικής ανάγνωσης της σύγχρονης πραγματικότητας, πρακτική που έχει τις ρίζες της ήδη στην αρχαία γραμματεία. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζεται η χρήση της αρχαιογνωσίας σε ποιητές πριν και κατά την εποχή του Σικελιανού (Παλαμάς, μεταπαλαμικοί, Βάρναλης, Καζαντζάκης), καθώς και η ιδιαίτερη στάση του ίδιου του Σικελιανού, ο οποίος κινείται ανάμεσα στη μαρξιστική ερμηνευτική και σε μια περισσότερο αυτόνομη, υπερβατική προσέγγιση. Παράλληλα, διερευνώνται στοιχεία της οικογενειακής και προσωπικής του παιδείας που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αρχαιογνωσίας και της λατινομάθειας του (όπως η επιμόρφωση του από τον πατέρα του Ιωάννη, καθηγητή γαλλικών και ιταλικών στο Γυμνάσιο Λευκάδας, όπου και προσωπικά διδάχθηκε τη λατινική γλώσσα, η συμβολή της γυναίκας του Εύας Πάλμερ, μελετήτριας της αρχαίας ελληνικής και της λατινικής γραμματείας, αλλά και γνώστριας σε βάθος της γαλλικής γλώσσας και τρίτον η επιρροή που δέχτηκε από τη συστηματική μελέτη των γαλλικών μεταφράσεων, με τις διασκευές των διάφορων θεατρικών έργων την εποχή εκείνη). Στο δεύτερο μέρος ασχολούμαι με όσα έργα του Σικελιανού έχουν σχέση με τον αρχαίο ελληνικό μύθο. Αναπτύσσω την πρωιμότερη, αρχαιόθεμη φάση δημιουργίας του και τη σχέση των έργων του Ο Διθύραμβος του Ρόδου, ο Δαίδαλος στην Κρήτη και ο Ασκληπιός με τα σχετικά κείμενα της λατινικής γραμματείας. Πιο συγκεκριμένα εξετάζω τη σχέση του Διθύραμβου του Ρόδου με τα Γεωργικά του Βιργίλιου και τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου καθώς και ορισμένες από τις κριτικές που εκφράστηκαν για τα έργα αυτά. Στη συνέχεια διερευνώ τη σχέση του θεατρικού του έργου ο Δαίδαλος στην Κρήτη με κείμενα της λατινικής γραμματείας και πιο συγκεκριμένα με τη Φαίδρα του Σενέκα και τον Ιππόλυτο του Ευριπίδη, με τα Γεωργικά του Βιργίλιου και τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου. Συμπεριλαμβάνω ενδεικτικά και ορισμένες από τις κριτικές που εκφράστηκαν για τα έργα αυτά.Στο τρίτο μέρος εξετάζω τα έργα εκείνα που αφορούν την πιο ώριμη και πολιτικοποιημένη φάση της θεατρικής δημιουργίας του Σικελιανού. Εδώ ο μύθος δεν αξιοποιείται πλέον αποκλειστικά ως στοιχείο σύνδεσης με την αρχαιότητα αλλά μετατρέπεται εμφανέστερα σε δίαυλο ιστορικών, πολιτικών και αντιστασιακών μηνυμάτων για την εποχή. Μέσω του μύθου ο Σικελιανός αναφέρεται πιο άμεσα στη μοίρα της πατρίδας του. Και αυτό διότι η δημιουργία του συμπίπτει τόσο με τα ιστορικά γεγονότα της γερμανικής Κατοχής, της Αντίστασης και του ελληνικού εμφυλίου, όσο και με την ένταξη του ίδιου του Άγγελου Σικελιανού στο ΕΑΜ. Σε αυτό το κεφάλαιο εξετάζω τη σχέση των έργων Σίβυλλα με την Αινειάδα του Βιργίλιου, με τη Ζωή των Καισάρων του Σουητώνιου, με το De Bello Civile του Λουκανού, με τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου με τη Φαίδρα του Σενέκα και τον Ιππόλυτο του Ευριπίδη και με τα Γεωργικά του Βιργίλιου. Επίσης εξετάζω τη σχέση του έργου ο Χριστός στη Ρώμη με τη Ζωή των Καισάρων του Σουητώνιου. Στη φάση αυτή της δημιουργίας του παρατηρούνται πολύ πιο εμφανώς τα αντιφασιστικά μηνύματα που θέλει να περάσει. Για παράδειγμα η αξιοποίηση του στοιχείου του Νέρωνα (που υπήρξε ιστορικό πρόσωπο, Ρωμαίος δικτάτορας με πραγματικά τυραννική συμπεριφορά), ως στοιχείο μυθολογικό, τον βοηθά να αναδείξει μέσα από αυτό τόσο στοιχεία της αλαζονείας, και της παραφροσύνης των τυράννων εκείνης της εποχής (Χίτλερ, Μουσολίνι), όσο και να παροτρύνει μέσω αυτού το λαό σε αντίσταση. Επίσης συμπεριλαμβάνω τις σημαντικότερες κριτικές για τα έργα αυτά κυρίως για να αποτυπωθεί η πρόσληψη του έργου του και η αποδοχή του ως ποιητή στο ευρύτερο λογοτεχνικό πεδίο. Η έμμεση και αλληγορική του ποιητική προκάλεσε αντιδράσεις τόσο από συντηρητικούς όσο και από αριστερούς κριτικούς, ενώ η άρνηση του να ταυτιστεί πλήρως με κάποιο πολιτικό στρατόπεδο τον απομόνωσε και από τις δυο πλευρές. Στα συμπεράσματα αναδεικνύονται οι λόγοι για τους οποίους ο Σικελιανός κατέφυγε στη χρήση των πηγών της λατινικής γραμματείας στο έργο του στην εποχή της Γερμανικής Κατοχής και του ελληνικού Εμφυλίου πολέμου. Μέσα από τη σύγκριση αναδεικνύονται τόσο οι ομοιότητες όσο και οι αποκλίσεις, που παρουσιάζονται ανάμεσα στα γεγονότα των αρχαίων ελληνικών και λατινικών πηγών και στα έργα του Άγγελου Σικελιανού καθώς και ο τρόπος με τον οποίο ο Σικελιανός μετασχηματίζει τον παραδεδομένο μύθο, δημιουργώντας νέες μυθικές αφηγήσεις με σαφή πολιτική και ιδεολογική στόχευση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εξετάζεται και η συγχρονική πρόσληψη των εν λόγω έργων του Σικελιανού από την κριτική.Η έρευνα εξετάζει πώς ο Σικελιανός αξιοποίησε την αρχαιογνωσία στα ώριμα έργα του ως εργαλείο ιστορικού παραλληλισμού, αλληγορίας και ενδυνάμωσης της συλλογικής ταυτότητας σε δύσκολες εποχές. Μέσα από τη δημιουργική μεταμόρφωση των μύθων, οι ήρωές του αποκτούν ηθική ανωτερότητα παρά τον υλικό θάνατο, με στόχο την εμψύχωση του ελληνικού λαού απέναντι στον κατακτητή. Παρότι επιδίωξε να προσεγγίσει το ευρύ κοινό, η έμμεση χρήση της αρχαιογνωσίας τον οδήγησε σε απομόνωση, χωρίς να πετύχει πάντα την επιθυμητή αποδοχή. Ωστόσο, η συμβολή του στην αναγέννηση του μύθου και στη διάδοση ιδεών αντίστασης και ελευθερίας διασφάλισε τη μεταγενέστερη πρόσληψή του ως εθνικού ποιητή και το έργο του λειτουργεί ως μήνυμα αυτογνωσίας και αντίστασης για τις επόμενες γενιές. Η διατριβή καταδεικνύει ότι η αρχαιογνωσία στο ώριμο θεατρικό έργο του Άγγελου Σικελιανού δεν λειτουργεί απλώς ως διακειμενική αναφορά, αλλά ως ενεργό ερμηνευτικό και ιδεολογικό εργαλείο. Η λατινική παράδοση αποτελεί οργανικό μέρος της ποιητικής συγκρότησης των εξεταζόμενων έργων και οι λατινικές πηγές δεν χρησιμοποιούνται απλώς ως λόγιες ή διακοσμητικές αναφορές. Μέσα από τη δημιουργική ανασύνθεση της αρχαίας ελληνικής και λατινικής γραμματείας, ο Σικελιανός επιτυγχάνει ιστορικό παραλληλισμό, έμμεση πολιτική παρέμβαση, λογοτεχνική ανανέωση και επαναπροσδιορισμό της νεοελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας. Έτσι ο ποιητής μετατρέπει το παρελθόν σε πεδίο πολιτικού στοχασμού και αντίστασης, επανανοηματοδοτώντας τη συλλογική μνήμη σε ιστορικές στιγμές κρίσης.