Το οινικό γίγνεσθαι της νεότερης Ελλάδας 1830-1990

Abstract

This dissertation seeks to document and describe the evolution of wine-related activity in modern Greece over time. It examines the historical development of the Greek wine sector by presenting changes in quantitative indicators such as vineyard cultivation, wine production at both national and regional levels, and foreign trade according to countries of destination and origin. It also analyses the transformations in winemaking practices and in the relationships among the various social and professional groups and actors involved in the wine sector. Furthermore, it identifies the events that, directly or indirectly, shaped the course of the Greek wine evolution.At the same time, a concise overview of the corresponding developments at the global and European levels is provided, allowing the Greek wine sector to be interpreted within its broader international context.In the absence of an adequate body of secondary literature, the research relies primarily on written sources contemporary with the historical periods under examination. This approach also brought to light an unexpectedly large body of primary sources, highlighting the richness of the available documentary evidence.During the French phylloxera crisis of the 1870s, Greece, as a major producer of currants, became involved in supplying the substantial wine deficit that had emerged in France. This involvement led to the formation of a dual structure within the Greek winemaking sector. On the one hand, a modern and well-equipped wine industry developed, producing wine from dried grapes (currants) primarily for export. On the other hand, wine intended for domestic consumption continued to meet the needs of the largely self-sufficient Greek society of the nineteenth century. This wine, predominantly resinated (retsina), continued to be produced according to traditional techniques inherited from the Hesiodic tradition, relying chiefly on practical experience and craftsmanship while remaining largely unaffected by the rapid scientific and technological advances of the period. This dual structure began to dissolve during the 1960s, when international demand for dried currant wine declined. Resources, capital, and technical expertise were subsequently redirected towards the production of wine for domestic consumption, leading to significant improvements in quality and the elimination of many of the oenological defects that had characterized earlier production. This transition was completed during the 1990s and, at the same time, created the need for new standards and criteria governing wine consumption.

Με τη διατριβή αυτή επιχειρείται η καταγραφή και η περιγραφή της οινικής δραστηριότητας της νεότερης Ελλάδας διαμέσου του χρόνου (οινικό γίγνεσθαι). Παρουσιάζεται η χρονική μεταβολή ποσοτικών μεγεθών όπως της αμπελοκαλλιέργειας και της οινοπαραγωγής σε επίπεδο επικράτειας και περιφερειών καθώς και του εξωτερικού εμπορίου κατά χώρα προορισμού ή προελεύσεως. Περιγράφονται οιμεταβολές της οινοποιητικής διαδικασίας καθώς των σχέσεων των εμπλεκόμενων κοινωνικών- επαγγελματικών ομάδων-φορέων. Αναδεικνύονται τα γεγονότα που είτε άμεσα είτε έμμεσα καθόρισαν το οινικό γίγνεσθαι. Παράλληλα παρουσιάζονται συνοπτικά τα αντίστοιχα μεγέθη της παγκόσμιας και ευρωπαϊκής κατάστασης ώστε να γίνεται δυνατή η νοηματοδότηση της ελληνικής οινικής πραγματικότητας. Ελλείψει δευτερογενούς βιβλιογραφίας, τα δεδομένα αντλήθηκαν από γραπτές πηγές σύγχρονες της χρονικής περιόδου στην οποία αναφέρονται. Έτσι δόθηκε η ευκαιρία να αναδειχθεί ο μεγάλος όγκος των πηγών που με έκπληξη διαπιστώθηκε. Κατά τη διάρκεια της φυλλοξηρικής κρίσης της Γαλλίας τη δεκαετία του 1870 η Ελλάδα ενεπλάκη, ως σταφιδοπαραγωγός χώρα, στην κάλυψη του μεγάλου οινικού ελλείμματος που είχε δημιουργηθεί. Αποτέλεσμα της εμπλοκής αυτής ήταν η δημιουργία ενός οινοπαραγωγού δίπολου. Στον ένα πόλο αναπτύχθηκε μια σύγχρονη άρτια εξοπλισμένη οινοβιομηχανία η οποία παρήγαγε οίνο από σταφίδα που προοριζόταν για εξαγωγή. Στον άλλο πόλο βρισκόταν ο οίνος εσωτερικής κατανάλωσης ο οποίος κάλυπτε τις ανάγκες της αυτοκαταναλωτικής κοινωνίας της Ελλάδας του 19ου αιώνα. Ο οίνος αυτός, ρητινίτης κατά κύριο λόγο, συνέχισε να παράγεται κατά παράδοση με τις Ησιόδειες τεχνικές, με μόνους συμμάχους την εμπειρία και το μεράκι, μένοντας μακριά από τις αλματώδεις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις της εποχής. Η δίπολη αυτή κατάσταση άρχισε να ανατρέπεται τη δεκαετία του 1960 όταν το εξαγωγικό ενδιαφέρον για το σταφιδίτη οίνο εξέλειψε. Μεταφέρθηκαν πόροι και μέσα στην παραγωγή του οίνου εσωτερικής κατανάλωσης που τον απάλλαξαν από τα οινολογικά ελαττώματα του παρελθόντος. Η μετάβαση αυτή ολοκληρώθηκε τη δεκαετία του 1990, δημιουργώντας ταυτόχρονα και την ανάγκη για νέα κριτήρια και πρότυπα κατανάλωσης του οίνου.