Το ταφικό σπήλαιο στον Πύργο Ηρακλείου: συμβολή στη μελέτη των ταφικών πρακτικών και της κοινωνίας της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη

Abstract

This dissertation examines burial practices and social transformations in Early Bronze Age Crete through the systematic re-study of the assemblage from the Prepalatial tomb at Pyrgos, Heraklion, a site located on the northern coast of central Crete, approximately 14 km east of Heraklion. The tomb was excavated and published by Stephanos Xanthoudides in 1918 following road construction works that partially destroyed the funerary chamber. Throughout the 20th century, the Pyrgos assemblage constituted a key reference point for the study of Prepalatial Crete. Its significance derives, on the one hand, from the exceptional quality and diversity of its pottery, which contributed to the definition of the so-called “Pyrgos Ware”, and, on the other hand, from the unprecedented presence of approximately twenty larnakes within such an early funerary context. Despite the fundamental contribution of the original publication to Early Bronze Age research, subsequent advances in archaeological scholarship highlighted the need for a comprehensive re-examination of the material in light of new research questions and theoretical approaches. The present study is based on the analysis of the complete ceramic assemblage and associated finds, the comparative examination of the funerary context against contemporary excavated assemblages, and the interpretative reassessment of the available evidence concerning the stratigraphy and depositional history of the tomb chamber. The combined evaluation of these datasets enabled the reconstruction of the tomb’s history of use and the exploration of broader issues relating to the social and cultural history of Crete during the Early Bronze Age. The dissertation proposes that the Pyrgos tomb remained in use from the EM I to the EM IIA period and that the introduction of larnakes belongs to its final phase of use, during EM IIA. This chronological reassessment made it possible to reconstruct the burial practices associated with the tomb and to interpret them in relation to the changing contacts between Crete and the Cyclades during the period commonly referred to as the “International Spirit.” At the same time, the abandonment of the tomb during EM II acquires new significance when viewed against the backdrop of wider geopolitical transformations occurring both within Crete and across the southern Aegean, as well as shifts in the maritime networks of communication and exchange throughout the eastern Mediterranean. The dissertation contributes to our understanding of the dynamics of burial practices, social identities, and interregional interactions during the Early Bronze Age, highlighting the Pyrgos tomb as a key case study for investigating the social and cultural transformations of Prepalatial Crete.

Η παρούσα διατριβή εξετάζει τις ταφικές πρακτικές και τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Κρήτη, μέσα από τη συστηματική επανα-μελέτη του συνόλου από τον Πρωτομινωικό σπηλαιώδη τάφο στον Πύργο Ηρακλείου, μια θέση που βρισκόταν στα βόρεια παράλια της κεντρικής Κρήτης, περίπου 14 χιλιόμετρα ανατολικά του Ηρακλείου. Ο τάφος είχε ανασκαφεί και δημοσιευθεί από τον Στέφανο Ξανθουδίδη το 1918, με αφορμή έργα οδοποιίας που κατέστρεψαν εν μέρει το κέλυφος του σπηλαιώδους θαλάμου. Το σύνολο του Πύργου αποτέλεσε σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα σημείο αναφοράς για τη μελέτη της Προανακτορικής Κρήτης. Η σημασία του οφείλεται αφενός στην εξαιρετική ποιότητα και ποικιλία της κεραμικής, η οποία συνέβαλε στον ορισμό του λεγόμενου «ρυθμού Πύργου», και αφετέρου στην πρωτοφανή παρουσία περίπου είκοσι λαρνάκων σε ένα τόσο πρώιμο ταφικό σύνολο. Παρά τη θεμελιώδη συμβολή της αρχικής δημοσίευσης στην έρευνα της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, η πρόοδος της αρχαιολογικής έρευνας ανέδειξε την ανάγκη επανεξέτασης του υλικού υπό το φως νέων ερευνητικών ερωτημάτων και θεωρητικών προσεγγίσεων. Η παρούσα μελέτη βασίστηκε στην εξέταση του συνόλου της κεραμικής και των λοιπών ευρημάτων, στη συγκριτική ανάλυση του ταφικού περιβάλλοντος με σύγχρονα ανασκαφικά δεδομένα και στην ερμηνευτική αξιοποίηση των διαθέσιμων δεδομένων για τη στρωματογραφία και την αποθετική ιστορία του ταφικού θαλάμου. Η συνδυαστική αξιοποίηση των παραπάνω, επέτρεψε την ανασύνθεση της ιστορίας χρήσης του τάφου και τη διερεύνηση ευρύτερων ζητημάτων που αφορούν στην κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της Κρήτης κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Η παρούσα διατριβή προτείνει, ότι ο τάφος του Πύργου χρησιμοποιήθηκε από την ΠΜ Ι έως την ΠΜ ΙΙΑ περίοδο και ότι η εισαγωγή των λαρνάκων τοποθετείται στην τελευταία φάση λειτουργίας του, την ΠΜ ΙΙΑ. Η χρονολογική αυτή πρόταση/αναθεώρηση επέτρεψε την ανασύσταση των ταφικών πρακτικών και την ερμηνεία τους σε συνάρτηση με τις μεταβαλλόμενες επαφές μεταξύ Κρήτης και Κυκλάδων κατά την περίοδο του λεγόμενου «Διεθνούς Πνεύματος». Παράλληλα, η εγκατάλειψη του τάφου κατά την ΠΜ ΙΙ, αποκτά νέο νόημα καθώς εξετάζεται υπό το πρίσμα των γεωπολιτικών μετασχηματισμών που συντελούνται τόσο εντός της Κρήτης όσο και στον ευρύτερο χώρο του νοτίου Αιγαίου, καθώς και των αλλαγών στα θαλάσσια δίκτυα επικοινωνίας και ανταλλαγών της ανατολικής Μεσογείου. Η διατριβή συμβάλλει στην κατανόηση της δυναμικής των ταφικών πρακτικών, των κοινωνικών ταυτοτήτων και των διαπεριφερειακών αλληλεπιδράσεων κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, αναδεικνύοντας τον τάφο του Πύργου ως κρίσιμο τεκμήριο για τη μελέτη των κοινωνικών και πολιτισμικών μετασχηματισμών της Προανακτορικής Κρήτης.