Μοντέλα μεγέθυνσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η επίπτωση της πρόσφατης παγκόσμιας οικονομικής κρίσης

Abstract

This doctoral dissertation examines the dynamics of capitalist growth, highlighting the rate of profit as the central regulatory mechanism of capital accumulation as well as of economic fluctuations. It argues that profitability constitutes a fundamental variable shaping investment decisions, the structure of production, and regional inequalities. The analysis combines theoretical inquiry with an empirical study of the economies of the European Union. The theoretical section explores the classical foundations of political economy and Marxist theory, with particular emphasis on the Law of the Tendency of the Rate of Profit to Fall, according to which technological progress and the rising organic composition of capital exert long-term pressures on profitability. Economic crises are interpreted as manifestations of the inherent contradictions of capitalist accumulation. The dissertation then reviews the most influential growth models of the twentieth century, from the Harrod–Domar model to neoclassical and post-Keynesian approaches, focusing on the nature and function of technology as well as the role of distribution in economic growth. The analysis extends to the international sphere by situating growth within the framework of theories of imperialism and unequal exchange. It is argued that international trade and foreign investment operate as mechanisms of value transfer, spatially restructuring the contradictions of accumulation. Within the same framework, the recent crisis is analyzed as a byproduct of the development of the productive forces of the capitalist mode of production.An econometric model, consistent with the theoretical formulations of accumulation processes, is also constructed. The empirical section focuses on the European Union and demonstrates that, while a full equalization of profit rates across sectors is not observed, there is a tendency toward convergence in average national profit rates. Economic complexity emerges as a critical factor of differentiation, with Northern countries maintaining an advantage over Southern ones, the latter remaining trapped in low-complexity activities.In conclusion, this doctoral dissertation demonstrates that the European Union is constituted as a set of economies marked by pronounced inequalities in their productive capacities. Technological upgrading and intra-EU trade can function only temporarily as countervailing forces to the falling tendency of profitability. However, these mechanisms prove insufficient to overcome trends of low growth, weak profitability, and structural stagnation, thereby confirming the endogenous character of crisis within the capitalist mode of production. The European Union thus emerges as a particularly relevant field for interpreting and drawing conclusions about the contradictions of the capitalist mode of production.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τη δυναμική της καπιταλιστικής μεγέθυνσης, αναδεικνύοντας το ποσοστό κέρδους ως τον κεντρικό ρυθμιστικό μηχανισμό της συσσώρευσης κεφαλαίου, αλλά και των οικονομικών διακυμάνσεων. Υποστηρίζεται ότι η κερδοφορία αποτελεί θεμελιώδη μεταβλητή που διαμορφώνει τις επενδυτικές αποφάσεις, τη διάρθρωση της παραγωγής και τις περιφερειακές ανισότητες. Η ανάλυση συνδυάζει θεωρητική διερεύνηση με εμπειρική μελέτη των οικονομιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στο θεωρητικό μέρος, αναλύονται τα κλασικά θεμέλια της πολιτικής οικονομίας και η μαρξιστική θεωρία, με έμφαση στον Νόμο της Πτωτικής Τάσης του Ποσοστού Κέρδους, σύμφωνα με τον οποίο η τεχνολογική πρόοδος και η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου ασκούν μακροχρόνιες πιέσεις στην κερδοφορία. Οι οικονομικές κρίσεις ερμηνεύονται ως εκδηλώσεις των εγγενών αντιφάσεων της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Στη συνέχεια, εξετάζονται τα πιο διαδεδομένα υποδείγματα μεγέθυνσης του 20ού αιώνα, από το υπόδειγμα Harrod–Domar, έως τη νεοκλασική και τις μετακεϋνσιανές προσεγγίσεις, με επίκεντρο τη φύση και τη λειτουργία της τεχνολογίας, αλλά και το ρόλο της διανομής στην οικονομική μεγέθυνση. Η ανάλυση επεκτείνεται στη διεθνή σφαίρα, εντάσσοντας τη μεγέθυνση στο πλαίσιο των θεωριών του ιμπεριαλισμού και της άνισης ανταλλαγής. Υποστηρίζεται ότι το διεθνές εμπόριο και οι διεθνείς επενδύσεις λειτουργούν ως μηχανισμοί μεταφοράς αξίας, αναδιαρθρώνοντας χωρικά τις αντιφάσεις της συσσώρευσης. Στο ίδιο πλαίσιο, αναλύεται η πρόσφατη κρίση, ως απότοκο της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ακόμα δομείται ένα οικονομετρικό υπόδειγμα, συνεπές με τις θεωρητικές διατυπώσεις των διαδικασιών συσσώρευσης. Έτσι, το εμπειρικό μέρος, επικεντρώνεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δείχνει ότι δεν παρατηρείται πλήρης εξίσωση των ποσοστών κέρδους μεταξύ των κλάδων, αλλά τάση σύγκλισης των μέσων εθνικών ποσοστών κέρδους. Η οικονομική πολυπλοκότητα αναδεικνύεται ως κρίσιμος παράγοντας διαφοροποίησης, με τις χώρες του Βορρά να διατηρούν πλεονέκτημα έναντι των χωρών του Νότου, με τις δεύτερες να παραμένουν εγκλωβισμένες σε δραστηριότητες χαμηλής πολυπλοκότητας. Συμπερασματικά, η παρούσα διδακτορική διατριβή καταδεικνύει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση συγκροτείται ως ένα σύνολο οικονομιών με έντονες ανισότητες ως προς τις παραγωγικές τους δυνατότητες. Η τεχνολογική αναβάθμιση και το ενδοενωσιακό εμπόριο μπορούν να λειτουργήσουν μόνο προσωρινά ως αντίρροπες δυνάμεις στην πτωτική τάση της κερδοφορίας. Ωστόσο, οι μηχανισμοί αυτοί αποδεικνύονται ανεπαρκείς για την υπέρβαση των τάσεων χαμηλής μεγέθυνσης, ασθενούς κερδοφορίας και δομικής στασιμότητας, επιβεβαιώνοντας τον ενδογενή χαρακτήρα της κρίσης στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Έτσι, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναδεικνύεται ως το κατ’ εξοχήν πεδίο ανάγνωσης και εξαγωγής συμπερασμάτων, σχετικά με τις αντιφάσεις του κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής.