Η νομική αντιμετώπιση της εισφοροδιαφυγής στη μισθωτή απασχόληση

Abstract

This doctoral dissertation thoroughly examines contribution evasion as one of the most severe structural problems within the Greek social security system. The central objective of the study is to formulate targeted proposals for improving compliance through the documentation and analysis of the institutional framework, the legal and empirical approach to the causes of the phenomenon, and the evaluation of the effectiveness of auditing mechanisms. The phenomenon develops under conditions of a receding principle of mandatory social security, transforming from a simple delinquent behavior into an institutionally tolerated practice. This mechanism creates a vicious cycle of delegitimization that undermines the viability of the social security system and social cohesion. Contribution evasion manifests as undeclared work, under-declared employment, and the non-payment of established contributions, disrupting the legal relationship of social security through the circumvention of mandatory rules of law by private wills. The research methodology is based on the systematic interpretation of current legislation, case law, and administrative practice, supported by quantitative statistical data. The work is structured into three main parts: In the introduction, the problem is defined, and the forms, historical dimensions, and consequences of contribution evasion are analyzed. The first part examines the handling of contribution evasion in the strict sense, viewing the phenomenon through the lens of Social Security Law and Criminal Law. The second part studies the handling of contribution evasion in a broader sense, investigating both the deeper factors that consolidate delinquency and ways to effectively prevent and suppress the phenomenon. It examines the coping policies applied by European Union member states, relevant community directives, and the potential for utilizing technology for this purpose. Finally, proposals are formulated for upgrading auditing mechanisms and enhancing voluntary compliance.The study concludes that the effective management of the phenomenon requires a holistic strategy. This strategy must combine the relentless repressive action of auditing agencies with preventive measures, the alleviation of social security burdens, and the enhancement of transparency, thereby ensuring the macroeconomic viability and the social mission of the social security system.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει διεξοδικά την εισφοροδιαφυγή ως ένα από τα σοβαρότερα διαρθρωτικά προβλήματα του ελληνικού συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Κεντρικός σκοπός της μελέτης είναι μέσα από την καταγραφή και ανάλυση του θεσμικού πλαισίου, την νομική και εμπειρική προσέγγιση των αιτιών του φαινομένου και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των ελεγκτικών μηχανισμών, η διατύπωση στοχευμένων προτάσεων βελτίωσης της συμμόρφωσης. Το φαινόμενο αναπτύσσεται σε συνθήκες υποχώρησης της αρχής της υποχρεωτικότητας, μετατρεπόμενο από απλή παραβατική συμπεριφορά σε θεσμικά ανεκτή πρακτική. Αυτός ο μηχανισμός δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο απονομιμοποίησης που υπονομεύει τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος και την κοινωνική συνοχή. Η εισφοροδιαφυγή εκδηλώνεται ως αδήλωτη εργασία, ως υποδηλωμένη απασχόληση και ως μη καταβολή βεβαιωμένων εισφορών, διαταράσσοντας την έννομη σχέση της κοινωνικής ασφάλισης μέσω της καταστρατήγησης των κανόνων του αναγκαστικού δικαίου από τις ιδιωτικές βουλήσεις. Η μεθοδολογία της έρευνας βασίζεται στη συστηματική ερμηνεία της ισχύουσας νομοθεσίας, της νομολογίας και της διοικητικής πρακτικής, επικουρούμενη από ποσοτικά στατιστικά δεδομένα. Το έργο διαρθρώνεται σε τρία βασικά μέρη:: Στην εισαγωγή όπου οριοθετείται το πρόβλημα, αναλύονται οι μορφές, οι ιστορικές διαστάσεις και οι συνέπειες της εισφοροδιαφυγής. Στο πρώτο μέρος αναλύεται η αντιμετώπιση της εισφοροδιαφυγής υπό στενή έννοια όπου εξετάζεται το φαινόμενο υπό το πρίσμα του Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλισης αλλά και του Ποινικού Δικαίου. Στο δεύτερο μέρος μελετάται η αντιμετώπιση της εισφοροδιαφυγής υπό ευρεία έννοια και διερευνώνται αφενός οι βαθύτεροι παράγοντες που εδραιώνουν την παραβατικότητα, και αφετέρου τρόποι αποτελεσματικής αντιμετώπισης πρόληψης και καταστολής του φαινόμενου. Εξετάζονται οι πολιτικές αντιμετώπισης που εφαρμόζουν κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης , οι σχετικές κοινοτικές Οδηγίες και οι δυνατότητες αξιοποίησης της τεχνολογίας για το σκοπό αυτό. Επίσης διατυπώνονται τελικές προτάσεις για την αναβάθμιση των ελεγκτικών μηχανισμών και την ενίσχυση της εθελοντικής συμμόρφωσης. Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί μια ολιστική στρατηγική. Αυτή η στρατηγική πρέπει να συνδυάζει την αμείλικτη κατασταλτική δράση των ελεγκτικών αρχών με προληπτικά μέτρα, ελάφρυνση των ασφαλιστικών βαρών και ενίσχυση της διαφάνειας, διασφαλίζοντας έτσι τη μακροοικονομική βιωσιμότητα και την κοινωνική αποστολή του ασφαλιστικού συστήματος.