Βιώσιμος αστικός σχεδιασμός: μεθοδολογικό πλαίσιο για την αξιολόγηση και τον σχεδιασμό δημόσιων χώρων ως εργαλείο βελτίωσης της ποιότητας και της προσαρμογής τους στο δομημένο περιβάλλον

Abstract

The present doctoral thesis constitutes a comprehensive and systematic study on the evaluation, design, and enhancement of public urban spaces, with an emphasis on sustainability and the improvement of quality of life within urban environments. The research is implemented through a multilayered methodological approach that includes theoretical analysis, on-site observations, quantitative and qualitative data processing, as well as participatory techniques. In doing so, it offers an innovative framework that responds to contemporary demands, demands that to date have not been sufficiently addressed either nationally or internationally, seeking to provide answers to continuously emerging challenges. In its initial stages, a systematic review of the literature and existing research was conducted concerning sustainability and the pressures exerted on public urban spaces. This review encompassed a wide range of studies focusing on both qualitative and quantitative evaluation indicators, as well as contemporary approaches to urban design at the international level, with the aim of shaping an integrated theoretical framework. At the same time, the research was enriched by a region-wide primary perception study, documenting residents’ attitudes, expectations, and needs regarding public spaces. The synthesis of findings from the literature review and the primary survey enabled the development of a methodological framework that links scientific evidence with social realities, ensuring that the proposed interventions correspond to the actual needs of local communities. The case study focuses on the Municipality of Kaisariani and, more specifically, its central Square – an area with distinctive environmental, social, and historical characteristics. The dissertation outlines the multifaceted challenges associated with the complex dimensions of public spaces, such as availability, accessibility, greenery, safety, urban equipment, and patterns of public-space use, while simultaneously highlighting the diversity of users and their differing needs. A key element of the research is the development of innovative and functional checklists designed to facilitate the identification of problems, the evaluation of quality or scenarios, and decision-making processes by local authorities and other responsible bodies, even in cases where specialized technical knowledge may be lacking. This methodology bridges the gap between scientific documentation and practical application, offering tools for the effective and sustainable management of public spaces. Furthermore, the dissertation demonstrates the importance of social inclusion as a foundational element of contemporary urban design, underscoring the need for its adaptation to the dimensions of the urban environment so that it may adequately address the requirements of all social groups.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποτελεί μια ολοκληρωμένη και συστηματική μελέτη για την αξιολόγηση, σχεδιασμό και βελτίωση των δημόσιων αστικών χώρων, με έμφαση στη βιωσιμότητα και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής σε αστικά περιβάλλοντα. Η έρευνα υλοποιείται μέσα από μια πολυεπίπεδη μεθοδολογική προσέγγιση που περιλαμβάνει θεωρητική ανάλυση, επιτόπιες παρατηρήσεις, ποσοτική και ποιοτική επεξεργασία δεδομένων, καθώς και συμμετοχικές τεχνικές προσφέροντας ένα πρωτοποριακό πλαίσιο που ανταποκρίνεται στις σύγχρονες απαιτήσεις που δεν έχουν έως σήμερα καλυφθεί επαρκώς ούτε σε εθνικό ούτε σε διεθνές επίπεδο, στοχεύοντας να δοθούν απαντήσεις στις συνεχώς αναδυόμενες προκλήσεις. Στα πρώτα στάδια εκπόνησης, πραγματοποιήθηκε συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας και των υφιστάμενων ερευνών σχετικά με τη βιωσιμότητα αλλά και τις πιέσεις που ασκούνται στους δημόσιους αστικούς χώρους. Η ανασκόπηση αυτή κάλυψε ευρύ φάσμα μελετών που εστιάζουν σε ποιοτικούς και ποσοτικούς δείκτες αξιολόγησης, καθώς και στις σύγχρονες προσεγγίσεις αστικού σχεδιασμού σε διεθνές επίπεδο, με στόχο τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου θεωρητικού πλαισίου. Παράλληλα, η ερευνητική εργασία εμπλουτίστηκε με τη διεξαγωγή πρωτογενούς έρευνας αντίληψης σε επίπεδο περιφέρειας, που κατέγραψε τις στάσεις, τις προσδοκίες και τις ανάγκες των κατοίκων σε σχέση με τους δημόσιους χώρους. Η σύνθεση των αποτελεσμάτων από την ανασκόπηση και την πρωτογενή έρευνα επέτρεψε τη διαμόρφωση ενός πλαισίου μεθοδολογίας που συνδέει την επιστημονική τεκμηρίωση με τις κοινωνικές πραγματικότητες, διασφαλίζοντας ότι οι προτεινόμενες παρεμβάσεις ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Η μελέτη περίπτωσης εστιάζει στον Δήμο Καισαριανής και πιο συγκεκριμένα στην κεντρική του Πλατεία, μια περιοχή με ιδιαίτερο περιβαλλοντικό, κοινωνικό και ιστορικό χαρακτήρα. Η διατριβή αποτυπώνει τις πολύπλευρες προκλήσεις που αφορούν σύνθετες διατάσεις των δημόσιων χώρων, όπως η διαθεσιμότητα, η προσβασιμότητα, το πράσινο, η ασφάλεια, ο αστικός εξοπλισμός, τα μοτίβα χρήσης των δημόσιων χώρων, κ.ά., αναδεικνύοντας παράλληλα την πολυμορφία των χρηστών και τις διαφορετικές ανάγκες τους. Κεντρικό στοιχείο της έρευνας αποτελεί η ανάπτυξη καινοτόμων και λειτουργικών checklists, σχεδιασμένων να διευκολύνουν τις διαδικασίες εντοπισμού των προβλημάτων, αξιολόγησης της ποιότητας ή σεναρίων και λήψης αποφάσεων από φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης και άλλους υπεύθυνους, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει εξειδικευμένη τεχνική γνώση. Η μεθοδολογία αυτή γεφυρώνει το χάσμα μεταξύ επιστημονικής τεκμηρίωσης και πρακτικής εφαρμογής, προσφέροντας εργαλεία για αποτελεσματική και βιώσιμη διαχείριση των δημόσιων χώρων. Επιπλέον, η διδακτορική εργασία καταδεικνύει τη σημασία της κοινωνικής συμπερίληψης ως θεμέλιο στοιχείο του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού, αναδεικνύοντας την ανάγκη προσαρμογής του στις διαστάσεις του αστικού περιβάλλοντος, ώστε να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις όλων των κοινωνικών ομάδων.