Εν δυνάμει και εν αποσυνθέσει: οι κοινωνικές και οι πολιτικές διαστάσεις της δυτικής παρακμής στους Oswald Spengler και Michel Onfray

Abstract

The present doctoral dissertation examines the social and political dimensions of Western decline through the lens of the philosophical theories of Oswald Spengler and Michel Onfray, both of whom focused their intellectual and scholarly work on the processes that led the West to gradual deterioration and, ultimately, to a phase of decline. The aim of the study is to demonstrate that the concept of decline does not constitute a mere historical or cultural phenomenon, but rather forms a structural and metaphysical characteristic of Western civilization, which has entered the final and irreversible stage of its historical trajectory. This constitutes an attempt to understand decline as an inherent function embedded within the very cultural and metaphysical fabric of the West. Spengler, through his work The Decline of the West, approached history in morphological and cyclical terms. According to the German historian and philosopher, civilizations are born, develop, reach their peak, and inevitably proceed toward decay and death. Within this framework, Western civilization is identified with the “Faustian” culture, which has already entered the phase of cultural aging. Decline, in this context, does not represent a moral category but rather the natural outcome of an organic life cycle, even though the Faustian individual —and Western civilization as a whole— is characterized by a drive toward the assertion of will and power. Spengler draws a strict distinction between “civilization” (Zivilisation) and “culture” (Kultur), considering the former as the final stage of the latter. In his thought, the symbols, art, architecture, and spirituality of the Western world have become devoid of meaning, tending toward a rapid degeneration of ideas and artistic expression. The decline of the West, according to the pessimistic dimension in Onfray’s thought, is located in the metaphysical and moral exhaustion of civilization. Across his body of work, he analyzes the manner in which Christianity shaped the identity of Europe, only to be subsequently rejected in modern societies. The loss of religious faith and the collapse of the value systems constructed upon it constitute the foundation of decline. This amounts to a form of cultural atheism, which is not accompanied by the establishment of an alternative framework of meaning. The dissertation examines in depth the theoretical convergences and divergences between the two thinkers. Its central thesis is that both, despite originating from different intellectual traditions, arrive at the conclusion of the historical end of Western civilization. Spengler’s methodology is historical-morphological, whereas Onfray’s is historical-hermeneutic, incorporating elements of antitheology and atheistic philosophy. For the former, decline appears as necessary and governed by historical inevitability, while for the latter it is moral and spiritual in nature, yet equally unavoidable.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζει τις κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις της δυτικής παρακμής μέσω των φιλοσοφικών θεωριών του Oswald Spengler και του Michel Onfray, οι οποίοι εστίασαν το συγγραφικό και ερευνητικό τους έργο στις διαδικασίες που οδήγησαν τη Δύση στη σταδιακή φθορά και εν τέλει στη φάση της παρακμής. Σκοπός της μελέτης είναι να καταδείξει ότι η έννοια της παρακμής, εκτός από ιστορικό ή πολιτισμικό φαινόμενο, συγκροτεί ένα δομικό και μεταφυσικό χαρακτηριστικό του δυτικού πολιτισμού, ο οποίος έχει εισέλθει στο τελευταίο και μη αναστρέψιμο στάδιο της ιστορίας του. Πρόκειται για μια προσπάθεια κατανόησης της έννοιας της παρακμής ως ενσωματωμένης λειτουργίας στον ίδιο τον πολιτισμικό και μεταφυσικό ιστό της Δύσης. Ο Spengler, μέσα από το έργο του Η Παρακμή της Δύσης, προσέγγισε την Ιστορία με όρους μορφολογικούς και κυκλικούς. Σύμφωνα με τον Γερμανό ιστορικό και φιλόσοφο, οι πολιτισμοί γεννιούνται, αναπτύσσονται, φτάνουν στην κορύφωσή τους και οδηγούνται αναπόφευκτα σε φθορά και θάνατο. Στο πλαίσιο αυτό, ο δυτικός πολιτισμός ταυτίζεται με τη «φαουστική» κουλτούρα, σύμφωνα με την οποία έχει ήδη εισέλθει στη φάση της πολιτισμικής γήρανσης. Η παρακμή, εδώ, εκλαμβάνεται ως φυσιολογική έκβαση ενός οργανικού κύκλου ζωής, παρόλο που ο φαουστικός άνθρωπος, και εν γένει ο δυτικός πολιτισμός, χαρακτηρίζεται από διαθέσεις επιβολής βούλησης και ισχύος. Ο Spengler διαχωρίζει αυστηρά τον «πολιτισμό» (Zivilisation) από την «κουλτούρα» (Kultur), θεωρώντας τον πρώτο ως το τελικό στάδιο του δεύτερου. Στη σκέψη του, τα σύμβολα, η τέχνη, η αρχιτεκτονική και η πνευματικότητα του δυτικού κόσμου έχουν καταστεί κενά νοήματος, τείνοντα προς έναν ραγδαίο εκμαυλισμό των ιδεών και της τέχνης. Η παρακμή της Δύσης, σύμφωνα με την απαισιόδοξη (ή «τραγική») πτυχή του Onfray, εντοπίζεται στη μεταφυσική και ηθική εξάντληση του πολιτισμού. Στο σύνολο του έργου του, αναλύει τον τρόπο με τον οποίο ο χριστιανισμός διαμόρφωσε την ταυτότητα της Ευρώπης, μόνο για να απορριφθεί στις σύγχρονες κοινωνίες. Η απώλεια της θρησκευτικής πίστης και η κατάρρευση των αξιακών πυλώνων που δομήθηκαν επάνω σε αυτή την πίστη συνιστούν το θεμέλιο της παρακμής. Πρόκειται για μια πολιτισμική αθεΐα, η οποία δεν συνοδεύεται από την εγκαθίδρυση εναλλακτικού νοηματοδοτικού συστήματος. Η διατριβή καταγράφει σε βάθος τις θεωρητικές συγκλίσεις και αποκλίσεις μεταξύ των δύο στοχαστών. Η κύρια θέση της είναι πως αμφότεροι, αν και προερχόμενοι από διαφορετικές σχολές σκέψης, καταλήγουν στη διαπίστωση ενός ιστορικού τέλους του δυτικού πολιτισμού. Η μεθοδολογία του Spengler είναι ιστορικο-μορφολογική, ενώ του Onfray ιστορικο-ερμηνευτική με στοιχεία αντιθεολογίας και αθεϊστικής φιλοσοφίας. Η παρακμή, για τον πρώτο, εμφανίζεται ως αναγκαία και νομοτελειακή ενώ για τον δεύτερο, είναι ηθική και πνευματική, αλλά εξίσου αναπόφευκτη.